Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rede en geloof zijn niet elkaars tegengestelden

Home

door Henri Gooren

Mede door een boek van bioloog Dawkins is nieuw debat losgebarsten over religie. Ten onrechte worden geloof en rede daarin tegenover elkaar gezet.

Richard Dawkins, een Britse bioloog en schrijver, heeft een hevig debat losgemaakt met zijn boek ’God als misvatting’. Dawkins behoort tot een voorhoede van ’missionaire atheïsten’ die met een beroep op rationele argumentaties het geloof proberen te vermorzelen. Religie voedt oorlog en werkt onverdraagzaamheid in de hand, vindt Dawkins. In Nederland is de Utrechtse filosoof Herman Philipse ook die mening toegedaan.

Helaas dreigt het debat over de waarde van religie dat Dawkins wil voeren, te ontaarden in een babylonische spraakverwarring. Naast het nieuwe, ’missionaire atheïsme’ bestaat het ’alledaags atheïsme’, dat vooral populair is in de massamedia en onder intellectuelen. Het reduceert alle vormen van geloof op z’n best tot een irrationele en irrelevante privé-aangelegenheid.

Daar tegenover staan de deïsten – inclusief prominente woordvoerders als minister Piet Hein Donner en bètawetenschappers Cees Dekker en René van Woudenberg. Zij herhalen alle bekende theologische argumentaties van de afgelopen eeuwen. Vooral hun nieuwe bekeerlingen produceren hierbij veel volume, onder wie schrijvers Désanne van Brederode en Willem Jan Otten.

De meeste deelnemers aan het debat presenteren geloof en rede (ratio) als tegengestelden: het is of het een of het ander. Dit wereldbeeld, dat zou volgen uit de Verlichting, is evenzeer een misvatting.

Geloof en rede bieden verschillende perspectieven, die pas een tegenstelling vormen als mensen een van beide aannemen als dominante levensfilosofie. De vermeende tegenstelling tussen geloof en rede is dus veeleer een rolconflict.

Een gelovige wetenschapper bijvoorbeeld kan in het dagelijks leven een praktiserend christen of moslim zijn, terwijl zij in haar wetenschappelijke werk een wetenschappelijke methode, gebaseerd op de rede, volgt. Een rolconflict zal ontstaan zodra zij de wetenschappelijke methode toepast op haar levensfilosofie: haar geloof. Daarom houden de meeste gelovigen ook niet van theologie: zij zien er absoluut het nut niet van in om hun eigen geloof op wetenschappelijk verantwoorde wijze te analyseren. Voor veel gelovigen is het geloof zichzelf voldoende. De rest is bagage.

Geloof kan op meerdere bronnen zijn gebaseerd. Enerzijds is er het geloof in een bepaalde traditie, volgend uit opvoeding en socialisatie. Naarmate tradities meer omstreden worden, zal dit geloof minder vaak te vinden zijn.

Anderzijds is er de bewuste keuze voor een geloof, vaak na een bekeringsproces. Dan spelen meerdere factoren een rol: inhoud (is het een fijn geloof?), plausibiliteit (is het aannemelijk?), strengheid (moet ik strenge gedragsregels volgen?), netwerken (voel ik me verbonden met andere gelovigen?) en de package deal: wat krijg ik aan extra’s cadeau (bijvoorbeeld: kruisbeelden, hoofddoeken, boeken, vasten, leiders). De unieke interactie tussen persoon, cultuur, samenleving en geloofsaanbod bepaalt welke factoren het zwaarste wegen.

Of een wetenschapper gelooft en dit als een probleem ziet, hangt dus vooral samen met de context. In een land waar de meeste wetenschappers gelovigen zijn, zoals in de VS, zal een rolconflict minder snel optreden. In Nederland zijn de meeste mensen ongelovigen en de meeste wetenschappers dus ook. Het argument dat ongeloof meer rationeel is dan geloof is een schijnargument: ook ongeloof is een keuze, die niet op rationele gronden beargumenteerd kan worden. Tenminste, zolang niet wetenschappelijk is aangetoond dat God níet bestaat. Mensen die kiezen voor de rede als levensfilosofie komen veeleer uit op een ontspannen, lees: een niet praktiserend en een niet missionair, agnosticisme.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel