Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rechtse verbeelding aan de macht

Home

Marc van Dijk

Hans Spekman, voorzitter van de PvdA, wordt getroost tijdens de ledenraad van de PvdA. © Werry Crone
Filosofisch Elftal

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Links heeft als geheel flink ingeleverd bij de verkiezingen. Hoe komt dit? Is er wat aan te doen?

De linkse partijen PvdA, SP en GroenLinks hebben in de nieuwe Tweede Kamer bij elkaar opgeteld één zetel minder dan de PvdA in zijn eentje had in 2012. Hoe komt het dat links is ingestort?

Lees verder na de advertentie

Robin van den Akker, docent filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: “De rechtse verbeelding is aan de macht. Van de Franse denker Michel Foucault hebben we geleerd dat alles wat wij kunnen zeggen en doen verbonden is met machtsstructuren. Wat als waarheid kan gelden op een bepaald moment in de geschiedenis, wordt bepaald door het discours, de combinatie van macht en kennis. Het is voor links praktisch onmogelijk om waarheidsclaims te doen in dit rechtse discours. Als rechtse politici, zoals Buma, bijvoorbeeld beweren dat de joods-christelijke traditie heeft gezorgd voor gelijkheid van man en vrouw, dan is dat aantoonbaar onjuist. Maar het is voor links onbegonnen werk om ertegenin te gaan, want dan verraad je zogenaamd je eigen cultuur.”

Robin van den Akker, docent filosofie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. © TR Beeld

Bastiaan Rijpkema, docent rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden: “Idealiter is er een stevig progressief blok met vergezichten. En rechts zegt dan: ho ho, laten we een beetje voorzichtig zijn met wat we hebben. Tijdens de campagne was te merken dat een echt links verhaal niet over het voetlicht kwam en dus bleef alleen het behoudende deel over. Debatten gingen over een veronderstelde ‘morele crisis’, over ‘normaal doen’ en de maatschappelijke dienstplicht. Binnen het rechtse verhaal was er een aanzuigende werking van radicaal-rechts. Gematigd-rechtse partijen gingen noties van de PVV in woord overnemen, Rutte met zijn ‘doe normaal of ga weg’, Buma met zijn gedoe over het Wilhelmus, zonder daar voorstellen bij te leveren. Terecht natuurlijk, want het zijn geen werkelijk wenselijke voorstellen. Maar je komt zo wel in een spagaat terecht die je niet lang kunt volhouden.”

Van den Akker: “Er is niet enkel sprake van ‘magneetwerking’ van radicaal rechts, nee, het hele discours wordt erdoor bepaald. Het ‘motorblok’ van de nieuwe coalitie bestaat niet uit VVD, CDA en D66, maar uit Trump, Wilders, Le Pen en de brexit’ers. Er wordt opgelucht geroepen dat Wilders verslagen is, maar hij is de tweede partij van Nederland. Dat hij als coalitiepartner buitenspel staat, doet er weinig toe. Het is zijn verbeelding die aan de macht is. In de jaren zestig was dit de kreet van linkse jongeren. Zij geloofden in idealen als gelijkheid en vrijheid. Helaas evolueerden die tot de politiek van de ‘derde weg’, met als uitgangspunten neoliberaal economisme en liberaal multiculturalisme. Dat was lang het dominante vertoog. Nu zien we een vertoog dat vasthoudt – tegen de zeer sterke onvrede in – aan het neoliberalisme en dat tegelijkertijd het multiculturalisme failliet heeft verklaard. De partijen die zich aan het eerste vertoog hebben verbonden, de PvdA het hardst, worden ervoor gestraft. De partijen die hun taal op tijd hebben aangepast aan het nieuwe vertoog, zoals de VVD en het CDA, maar ook Forum voor Democratie, zijn toonaangevend.”

Rijpkema: “Ik zou toch als winst inboeken dat de antirechtstatelijke partij van Geert Wilders bij lange na niet de grootste partij is geworden en zelfs kleiner is dan hij op zijn hoogtepunt was. Zeggen dat hij aan de macht is, lijkt me onjuist. Een campagne met slechts enkele debatten, een program van een A4-tje en de stelling dat kiezer toch wel weet wat de PVV wil; daar kun je de verkiezingen dus niet mee winnen. Het mooie aan ons stelsel met zijn vele partijen is dat de kiezer makkelijk een partijtje kan opschuiven naar een rechtsstatelijk alternatief. VVD en de CDA nemen de problemen met de radicale islam ook serieus, maar hun voorstellen op dat gebied zijn van een geheel andere orde dan die van de PVV, die met het sluiten van moskeeën en islamitische scholen de geloofsvrijheid van Nederlandse moslims feitelijk wil afschaffen. Ik zie de coalitievorming dan ook met vertrouwen tegemoet; er komt in elk geval een regering met een besef van rechtsstatelijke waarden.”

Bastiaan Rijpkema, docent rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden. © Trouw

Van den Akker: “Het feit dat je dat presenteert als iets waar we opgelucht over moeten zijn zegt toch genoeg? We zijn in de ban van het rechts-radicaal populisme. In de liberale wereldorde, zeg maar het tijdperk van Fukuyama’s ‘Einde van de geschiedenis’, tot en met de jaren negentig, was verveling de grondtoon. Vanaf de jaren 2000 is die grondtoon verandert in anxiety: onrust, bezorgdheid, nervositeit. Thema’s als sociale ongelijkheid, de eigen identiteit, het klimaat en nationale veiligheid zijn terug van weggeweest. Partijen worden weer ‘bewegingen’ – denk aan Trump en Sanders en in Nederland aan Klaver, Thieme, Wilders en Baudet.

“Het motorblok van de rechtse verbeelding beweegt zich langs de assen van de NSDAP: nationalisme in tijden van globalisering. Socialisme, voor een hele kleine groep mensen of misschien alleen maar in gebaar. Culturele exclusiviteit. De hardwerkende Nederlander. Partijen die zich opwerpen als de hoeders van het volk. Als links weer echt mee wil doen in dit discours, dan zal het langs die lijnen moeten gaan spreken. Om deze lijnen links, inclusief en progressief te doordenken.”

Rijpkema: “Een vergelijking met de NSDAP lijkt me onjuist en contraproductief. Je kunt anti-rechtsstatelijke partijen beter zakelijk op hun voorstellen bekritiseren. En voor de dominantie van het rechtse verhaal geldt: links moet daarin juist niet meegaan. Links moet zich realiseren wat zijn rol is in de politiek: die van aanjager, aandrager van alternatieven.

“Het mag allemaal wat minder braaf, geef PvdA-Kamerleden de boeken van Chantal Mouffe en Rutger Bregman. Rechts schaaft de scherpe kantjes eraf en probeert te behouden wat goed is. Maar dan moeten die alternatieven wel geformuleerd worden. Dat links zijn stem terugvindt, is in het belang van ­iedereen.”


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel