Rasparlementariër en partijman

home

Hans Goslinga

Hij werd bewonderd en gevreesd vanwege zijn retoriek, bijtende humor en grondige kennis van de parlementaire procedures.

(Trouw)

’Je reinste broodroof!”, brieste Marcus Bakker in de wandelgangen van de Tweede kamer tegen Joop van Rijswijk, medewerker van de ARP-fractie, toen een christelijke middelbare school in Zwolle een godsdienstleraar ontsloeg vanwege diens lidmaatschap van de CPN. „Is dat zo?”, vroeg Van Rijswijk, enigszins verbouwereerd omdat de communist hem bij de revers had gegrepen. „Stel dat ik het CPN-kader zou onderwijzen, niet volgens de leer van Marx en Lenin maar volgens bijbelse noties. Hoe lang zou me dat worden toegestaan?” Bakker: „Nog geen vijf minuten!” Van Rijswijk: „Precies!” Daarop keek Bakker peinzend uit het raam en zei: „Kijk, het regent”.

Het gebeurde niet vaak dat de communist zich schaakmat liet zetten. Hij behoorde tot de grootmeesters van het politieke debat, bewonderd en gevreesd vanwege zijn retoriek, gevoel voor theater, bijtende humor en grondige kennis van de parlementaire procedures. PvdA-leider Den Uyl zat eens breeduit te grijnzen toen Bakker een tegenstander onder handen nam, maar hij trok wit weg op het moment dat de communist zich plotseling tot hem wendde en sprak: „De heer Den Uyl maakt zich nu wel vrolijk, máááár ....” Met politici als Wilders en Pechtold, die de waarde van de retorica onderkennen, lijkt er een opleving gaande van de stijl-Bakker, die in de zielloze onelinercultuur van de laatste jaren vrijwel was verdwenen.

De Zaankanter Bakker, in 1923 geboren als zoon van een boekhouder, was lid van de Tweede Kamer tussen 1956 en 1982. Vijf keer trad hij op als lijstaanvoerder van de CPN, aanvankelijk met succes onder invloed van het verzet tegen de Vietnam-oorlog en het studentenprotest in de jaren zestig. Na het kabinet-Den Uyl viel de partij tot marginale omvang terug en zette de neergang in. In 1986 werd de CPN uit de Kamer weggevaagd. Drie jaar later ging zij met andere klein-linkse partijen op in GroenLinks. In 1991, twee jaar na de val van Muur, werd de partij opgeheven.

Bakker was nog het gezicht van de ouderwetse CPN, steunend op de gestaalde kaders van metaal- en havenarbeiders in het westen van het land en de land- en strokartonarbeiders in het noorden; een grimmige, gesloten partij, altijd op haar hoede voor de als vijandig beschouwde buitenwereld. Hij trad aan in de Kamer in 1956, toen de CPN het zwaar te verduren had vanwege haar steun aan de Sovjet-Russische inval in Hongarije. De ruiten van het gebouw Felix Meritis, het hoofdkwartier van de partij, en van de communistische boekhandel Pegasus in Amsterdam gingen aan diggelen en de aanhang slonk snel.

In 1959 verkreeg de partij nog maar net iets meer dan twee procent van de stemmen, nadat zij bij de eerste naoorlogse verkiezingen nog tien procent had behaald. De politieke journalist Henry Faas schreef in zijn boek ’God, Nederland en de franje’ dat de Nederlanders het als verraad beschouwden dat de communisten, die in de oorlog een belangrijke rol hadden gespeeld in het ondergrondse verzet, zich nu zo opzichtig bij de verkeerde kant aansloten.

In de tijd van de Twin shag rokende Bakker ontwikkelde de CPN zich van een harde stalinistische arbeiderspartij, aan de leiband van Moskou, tot een partij die een Nederlands communisme nastreefde en steeds meer toenadering zocht tot andere linkse groeperingen. Bakker heeft zijn stalinisme nooit verloochend. Hij rekende zich tot ’de generatie van Stalingrad’, de stad waar het Russische leger in 1942 een beslissende overwinning bevocht op de Duitse troepen. „Stalingrad gaf het gevoel: het kan misschien toch...”, vertelde hij in 1981 tegen de journalist Max van Weezel. Stalin was voor hem het symbool van de oorlog en het symbool van de opbouw. „Daar putten we een geweldige inspiratie uit.”

Bakker volhardde in de stalinistische lijn, ook nadat in 1956 doordrong dat zijn held een despoot en een massamoordenaar was geweest. Naderhand gaf hij als verklaring dat hij beducht was voor het uiteenvallen van de partij als zij Stalin was afgevallen. In het heftige interne conflict dat volgde, koos Bakker de zijde van de dictatoriale CPN-leider Paul de Groot en werkte hij mee aan een zuivering, waarvan onder andere de Kamerleden Gortzak en Wagenaar het slachtoffer werden. Zuiveringen waren gewoon in de partij, die voortdurend op haar hoede was voor kapitalistische invloeden die de partijlijn konden bedreigen. Het is voorgekomen dat een CPN-lid De Waarheid, het partijblad, stond te colporteren op de Dam, onkundig van een berichtje binnenin dat meldde dat hij in ongenade was gevallen.

De sterke nadruk op ’eenheid en discipline’ in combinatie met een benauwend isolement in een vijandige omgeving leidden tot een paranoïde sfeer waarin voortdurend conspiraties en infiltraties werden vermoed. Dat leidde tot harde interne gevechten, waarvan Bakker in 1981 zei: „Er bestond binnen de partij een gebrek aan manieren om met elkaar om te gaan als je niet op één lijn zat. Een medelid dat andere accenten legde, behandelde je als je doodsvijand. Dat hoorde erbij. Het was een non-cultuur. Terwijl je wel keurig je hoed afnam voor je VVD-buurman.”

De partij werd opgericht als de Communistische Partij Holland in 1918, het jaar waarin ook de SGP op het toneel van de Nederlandse politiek verscheen. Henry Faas zag een parallel tussen beide groeperingen. Hij beschouwde ze als „de donkere hoeken van ons politieke wereldje”, koud, gesloten en ondoorgrondelijk. „Een ander mens kan er nauwelijks komen als hij er niet altijd al is geweest.”

Bakker heeft zijn rol nooit verloochend, maar hij heeft ook nimmer spijt betuigd over de karaktermoorden op partijgenoten. Hierbij schrok de CPN-top er niet voor terug het verzetsverleden van mensen te bezoedelen door ze tot ’agent van het imperialisme’ of ’handlanger van het fascisme’ te verklaren. Achteraf erkende Bakker dat het hard tegen hard was gegaan, maar dat de ’waardige doeleinden’ deze middelen hadden gerechtvaardigd.

Het voornaamste doel van de CPN was, volgens ’het Leerboek voor de arbeidersbeweging’ uit 1949, omverwerping van ’de heerschappij der bourgeoisie’ en vestiging van ’de dictatuur van het proletariaat’. In dat streven beschouwde de partij de reformistische sociaal-democraten, die de parlementaire weg verkozen boven de klassestrijd, als ware doodsvijanden. Deze waterscheiding markeerde de PvdA als een fatsoenlijke democratische partij en de CPN als een partij die voortdurend moest worden gewantrouwd.

De schurkenstreken van Bakker waren er de oorzaak van dat er hier en daar gemor was, toen het presidium van de Tweede Kamer in 1992 besloot een vergaderzaal in het nieuwe gebouw naar de communist te vernoemen. Het was duidelijk dat hij die zaal als rasparlementariër verdiende, maar het viel niet iedereen mee die rol van zijn stalinistische verleden te scheiden. Temeer daar het parlement voor de CPN niet meer was dan ’een leerschool en een hulpmiddel ter organisering van de buitenparlementaire strijd van het proletariaat’.

Als verzachtende omstandigheid zou kunnen gelden dat Bakker van jongsaf aan volledig met de CPN en daarmee met de meedogenloze cultuur in de partij vergroeide. Als 19-jarige sloot hij zich bij de communisten aan en was hij in het rode bolwerk Zaandam actief in het verzet. Meteen na de oorlog werd hij redacteur van De Waarheid, waarvan hij midden in de Koude Oorlog drie jaar hoofdredacteur was. Vanaf 1963 was hij als politiek leider het gezicht van het communisme in Nederland. Na zijn vertrek namen onder leiding van Ina Brouwer de ’gebreide kaders’ de sleutelposten in de partij over.

Het tijdperk Bakker heeft zo lang geduurd dat premier Lubbers in de jaren tachtig Ina Brouwer tot twee keer toe aansprak als ’mevrouw Bakker’. In de machtsvorming in Nederland heeft de CPN geen rol gespeeld. De leus ’Van Agt eruit, de CPN erin’ die de partij in 1977 voerde, was van elke realiteitszin gespeend. De invloed op de PvdA was betrekkelijk, geringer dan die van de links-populistische SP, de laatste partij van communistische (maoïstische) origine in ons land. De betekenis van Bakker voor de Nederlandse politiek is vooral dat hij, hoe paradoxaal ook, liet zien dat een parlementslid door iedereen serieus wordt genomen als hij zijn vak verstaat.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie