Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rappe vrijgemaakte revolutie

Home

Lodewijk Dros

Godsdienstsocioloog Durk Hak ziet een ’verval van narcisme’ in de vrijgemaakt-gereformeerde kerken, schrijft hij in het laatste nummer van Religie & samenleving. De vrijgemaakten hebben in ijltempo een stille revolutie doorgemaakt, vooral door de ’EOïsering’.

De Commissie gelijke behandeling oordeelde in 2004 dat een redacteur van het Nederlands Dagblad (ND) ontslagen mocht worden. Hij was zijn vrijgemaakt-gereformeerde kerk uitgestapt en evangelicaal geworden; voldoende reden om hem de laan uit te sturen, oordeelde commissie. Het ND was nu eenmaal van dat houtje, dus mocht de krant discrimineren. Dat paste bij haar identiteit.

Veertig jaar daarvoor had zoiets bij de meeste protestantse media gekund, want ze waren zeer recht in de christelijke leer – zie Trouw.

Wanneer is de verandering begonnen? Voor doorsnee protestanten in de jaren zeventig. Ze moesten vaststellen dat ze ’pluraal’ geworden waren. De eenheid in leer en leven had plaatsgemaakt voor een bonte verscheidenheid van soms zeer tegengestelde opvattingen en leefstijlen.

Voor de rechterflank van de orthodox-gelovigen ging dat niet op: die wist de rechte leer overeind te houden. Voor de rechtzinnigen was ’pluraal’ een schrikbeeld, dát was wat zij nooit wilden worden.

Het angstaanjagend voorbeeld voor de vrijgemaakt-gereformeerden waren de ’synodalen’, wat niet minder dan een scheldwoord was. In 1944 – in oorlogstijd dus – had een groep verontrusten zich uit de gereformeerde kerken losgemaakt, ’vrijgemaakt’ van het synodale juk.

In 1989 beschreven de godsdienstsociologen Dekker en Peters de verhouding tussen moeder- en dochterkerk: „Zo ingrijpend als de synodaal-gereformeerden de laatste veertig jaar zijn veranderd, zo rechtlijnig en orthodox zijn de vrijgemaakt-gereformeerden gebleven, zowel in hun leer als in hun kerkelijk leven.” Decennia lang waren de vrijgemaakten de zelfverklaarde ’ware kerk’ en hadden de waarheid in pacht.

Nu, een goede vijftien jaar later, is deze beschrijving volkomen achterhaald. In november 2007 verscheen een rapport van een commissie van de vrijgemaakt-gereformeerden, dat een zoektocht naar de eigen identiteit beschrijft. De belangrijkste conclusie: we hebben een ’paradigmaverandering’ doorgemaakt. Een niet te stuiten omwenteling dus.

Wat was er veranderd? Het Nederlands Dagblad presenteerde de bevindingen van de commissie overzichtelijk in de categorieën ’oud’ en ’nieuw’. Oud is: hiërarchisch, verstandelijk, met een ’totaalpakket’ aan visies, streng in de handhaving van regels voor leer en leven, tégen andere kerken, geïsoleerd. Nieuw is: democratisch, gevoelsmatig, variatie in visies, tegen de islam en secularisme, actief in seculiere maatschappij.

Socioloog Durk Hak signaleert in de nieuwste aflevering van het tijdschrift Religie & Samenleving hetzelfde. Vrijgemaakten bliezen eens futiele verschillen met andere kerken op en verhieven ze tot iets eigens en superieurs (’narcisme van het kleine verschil’). In hun ’gulzige gereformeerde minizuil’ koesterden ze als echte fundamentalisten een vijandbeeld – de tegenstander was de andersdenkende, en bijna iedereen dacht anders. Ketters werden de kerk uitgebonjourd – en ketter was je gauw.

De twintigste eeuw met haar modernisering begon, aldus Hak, voor de vrijgemaakten pas in de jaren zestig. Hun geschiedenis laat zich lezen als een vertraagde herhaling van wat er gebeurde met de ’gewone’ gereformeerden.

Vanaf begin jaren negentig werd de vrijgemaakte koers milder, minder zelfingenomen en narcistisch. Dat resulteerde meteen in een tegenbeweging van conservatieven-oude-stijl die een eigen kerk begonnen. Nou ja, kerkje, met 1500 leden.

Afgelopen jaar kondigde een groepje dat zich zorgen maakt over het loslaten van de zondagsrust en de letterlijke bijbelinterpretatie en over de toegenomen invloed van de EO, een nieuwe orthodoxe scheur aan. Die bleef uit, maar de spanning kan dit jaar weer oplopen, nu de vrijgemaakte synode zich uit moet spreken over een conflict dat nog steeds doorettert in Kampen-Noord.

Socioloog Hak constateert dat de leegloop van de vrijgemaakten nog altijd heel bescheiden is, veel minder dan die van Angstgegner, de gereformeerde moederkerk die tegenwoordig deel is van de Protestantse Kerk in Nederland. Hak verwacht trouwens dat ’deze aantallen de komende jaren een snelle stijging te zien zullen geven’.

Waarom is dat nog niet gebeurd? Dat heeft ongetwijfeld te maken met de trekkracht van de evangelische beweging. Die zuigt niet alleen kerkleden weg, maar verandert ook de blijvers in niet-gereformeerden, want ze leren, aldus Hak, dat ’allen die Jezus als verlosser aanvaarden’ naar de hemel gaan – en dus niet alleen zij met de juiste, gereformeerde leer op zak.

De motor achter die ontwikkeling heet ongetwijfeld Evangelische Omroep. Volgens voorman Andries Knevel in een recente terugblik op veertig jaar EO heeft de omroep in ’de wereld’ weinig bereikt, maar heeft hij ’binnenkerkelijk’ veel teweeggebracht; door de ’oecumene van het hart’ zijn de kerkgrenzen vervaagd.

Voor deze tendens is een nieuwe term nodig: EOïsering, want de EO verslaat zijn tienduizenden. Onder orthodox-gereformeerden die zwaarder zijn dan de vrijgemaakten, zoals de Gereformeerde Gemeenten, is men zeer beducht voor die EOïsering die een regelrechte bedreiging vormt voor het eigen, exclusief-gereformeerde karakter.

De EO-invloed was voor de vrijgemaakten met hun pretentie de ware kerk te zijn, een flinke klap. Het sloopte hun ’narcisme’ (Hak), hun zelfverheerlijking.

Het Nederlands Dagblad vatte de vrijgemaakte ontwikkeling van ’oud’ naar ’nieuw’ onder een heldere kop samen: ’vrijgemaakten van verstand naar gevoel’. Zelf is de krant daar een mooi voorbeeld van. Vermoedelijk zou ze nu geen evangelisch geworden redacteur meer de wacht aanzeggen. De krant heeft haar exclusief vrijgemaakte veren afgeschud, net als het kerkgenootschap waar ze uit voortkwam.

De ’paradigmaverandering’ is voor de gewone, synodale gereformeerde kerken ooit een ’stille revolutie’ genoemd. Die van de vrijgemaakten doet er niet voor onder. Met twee verschillen: ze is veel sneller verlopen en ze heeft (nog, als we Hak mogen geloven) weinig ledenverlies opgeleverd.

Zo bezien is de EOïsering paradoxaal genoeg zowel de nekslag als de redding voor de vrijgemaakten.

Religie & Samenleving 2/3, 9 euro, bestellen: uitgeverij Eburon Delft, www.eburon.nl, tel. 015-2131484.

Deel dit artikel