Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Politiek getoeter na de massamoord

Home

Marc van Dijk

Kaarsen en bloemen bij een tijdelijk monument ter nagedachtenis van de slachtoffers van Anders Breivik. ©Reuters

FILOSOFISCH ELFTAL - Sabine Roeser en Frank Ankersmit over de aanslagen in Noorwegen die in Nederland leidden tot een heftig debat. 'Meer nuance zou wenselijk zijn.'

Al voordat de toedracht van de terreurdaden in Noorwegen duidelijk was, begon het speculeren over de schuldvraag. Zodra bleek dat dader Anders Behring Breivik groot respect heeft voor de PVV, barstte het debat los. Geert Wilders zou het klimaat hebben geschapen waarin Breivik tot zijn daden kwam. Wilders heeft 'het Noorse bloed op zijn lippen', zei advocaat Gerard Spong in het radioprogramma Goedemorgen Nederland.

Is het zinnig om naar aanleiding van deze gebeurtenis een debat te voeren?

Sabine Roeser, bijzonder hoogleraar politieke filosofie en ethiek van technologie aan de Universiteit Twente: "Natuurlijk is dat zinnig en nodig. Al is elke vorm van blijdschap natuurlijk misplaatst in dit verband, ik was wel opgelucht toen ik hoorde dat deze gruwelijke daden niet gepleegd zijn door een moslimextremist, maar door een blanke fanaticus. Ik dacht: misschien komt er nu eindelijk een paradigmawisseling in het debat. Nu komt het moment dat Wilders zich niet meer kan verschuilen, hij zal zich moeten verantwoorden over de impact van zijn retoriek, die mensen tegen elkaar opzet. Wilders doet ook volgens de rechter 'opruiende' uitspraken als: 'Er is een strijd gaande en we moeten ons verdedigen.' Kortom: de kogels kwamen van rechts."

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar geschiedfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen: "De kogels kwamen uit de wapens van een gek. De behoefte om een 'debat-Breivik' te voeren, is als fenomeen wel interessant, maar inhoudelijk tamelijk onzinnig en gedoemd te mislukken. Volgens mij komt die behoefte indirect voort uit het onuitroeibare geloof in de maakbaarheid van de samenleving. We willen een goed geordende samenleving vol gelukkige mensen en we denken dat we over de middelen beschikken om die te realiseren. En we vinden, niet geheel ten onrechte, dat we al een aardig eind op weg zijn.

"Als we dan geconfronteerd worden met een gebeurtenis zoals die in Noorwegen, wordt dat beeld wreed verstoord. We gaan op zoek naar een oorzaak. In die zin zijn we allemaal kinderen van Immanuel Kant, die ervan uitging dat er in de wereld geen onverklaarbare dingen gebeuren. En als we de oorzaak gevonden hebben, dan nemen we de oorzaak weg, en voorkomen we daarmee dat de ellende zich kan herhalen.

"Bij die laatste stap gaat het mis. Want het mag zo zijn dat alles zijn oorzaak heeft, maar vaak is dat een complex van oorzakelijke verbanden. Dat complex zit zo ingewikkeld in elkaar, dat er geen eenvoudige maatregelen uit te herleiden zijn, waarmee we het kwaad weg zouden kunnen nemen.

"Maar in plaats van ons daar bij neer te leggen, gaan we de keten van oorzaken simplificeren, om ten minste een illusie van overzicht te krijgen. Dan gaan we dingen zeggen als: 'Wat er in Noorwegen gebeurd is, komt door het getoeter van Geert Wilders. Dus het getoeter moet ophouden'. Het lijkt me evident dat dit geen goede redenering is."

Roeser: "Als er na de aanslagen van 11 september 2001 en na de politiek gemotiveerde moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh een debat gevoerd diende te worden over islam en integratie, dan moet dat nu ook. De mensen die daar na die gebeurtenissen op aangedrongen hebben, moeten wel een beetje consequent blijven. Links heeft destijds de hand in eigen boezem gestoken en gezegd: misschien hebben we soms inderdaad te luchtig gedacht over integratieproblematiek. Nu zou het fijn zijn als Geert Wilders op zijn beurt zou zeggen: misschien ben ik inderdaad iets te makkelijk geweest in het aanjagen van een haatdragend debat, dat extremen niet afzwakt, maar aanwakkert. Laten we voortaan iets genuanceerder zijn."

Ankersmit: "Ik ben ook een warm voorstander van een genuanceerd debat, dus als meer nuance een bijeffect zou zijn van deze ellende, zou ik dat van harte toejuichen. Maar ik merk daar tot nu toe bar weinig van. Wat er gebeurt lijkt eerder op het tegendeel - zie de hatelijke opmerking van Spong.

"Zoals ik het destijds onzinnig vond dat Rosenmöller en Melkert ervan werden beschuldigd dat zij Fortuyn 'gedemoniseerd' en daarmee Volkert van der G. geïnspireerd zouden hebben, vind ik het nu onzin om zulke dingen te zeggen over Wilders. Ik zal niet ontkennen dat Wilders en de anti-islamgeluiden deel uitmaken van de keten van oorzaken die Breivik tot zijn daden hebben gedreven. Maar het aandeel daarvan is waarschijnlijk zo gering, dat het geen gevolgen hoeft te hebben voor het debat. Daarvoor is het een te vergezocht verband. Bedenk dat miljoenen mensen dit debat dagelijks horen, terwijl het vrijwel niemand tot dergelijke daden drijft.

"In de geschiedbeoefening zouden we zeggen: het is geen noodzakelijke verklaring. Historici zoeken naar een 'noodzakelijke en voldoende verklaring' voor een gebeurtenis, bijvoorbeeld een oorlog. Zo'n verklaring wordt vrijwel nooit gevonden. Je mag al blij zijn als je enkel een 'noodzakelijke' verklaring vindt: 'als dit en dat niet eerst gebeurd was, dan had die oorlog niet plaatsgevonden'. Zo'n verklaring sluit niet uit dat de betreffende oorlog alsnog was opgetreden door andere oorzaken. En zelfs zo'n noodzakelijke verklaring kan het getoeter van Wilders in dit geval dus niet zijn: vreedzame mensen die vreedzaam blijven, horen het immers ook. De belangrijkste oorzaak lijkt de ontsporing in het hoofd van de dader. Hoe kunnen we zulke types eerder in het oog krijgen? Dat lijkt me de enige zinnige vraag."

Roeser: "Ik begrijp ook wel dat er geen één op één verband bestaat tussen de daden van Breivik en de taal van Geert Wilders. Maar over Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, zei niemand: het betreft slechts een ontspoorde gek, en zijn daden moeten we los zien van het publieke debat. Wilders zelf zei in 2009 over D66-leider Pechtold en PvdA-minster Van der Laan dat zij zich gedragen als 'politieke handlangers' van Mohammed B.

"Misschien is elke terrorist per definitie gestoord, omdat hij meedogenloos strijdt voor een heilig doel, of hij dit nou in georganiseerd verband doet of niet. Maar ik denk dat er een niet te negeren verschil is tussen bijvoorbeeld Tristan van der V., de aanrichter van het bloedbad in Alphen aan den Rijn, en de Noor Breivik. De eerste was een geïsoleerde, apolitieke dader, de tweede heeft zich zelf expliciet verbonden aan het anti-islamvertoog, waarvan Wilders in ons land de belangrijkste vertegenwoordiger is.

"Ik begrijp best dat Wilders het onprettig vindt dat zijn naam wordt verbonden aan geweld. En misschien verhoudt de gemiddelde PVV'er zich tot Breivik als de gemiddelde moslim tot een lid van Al-Kaida. Maar laat Wilders daar dan op zijn minst publiekelijk de les uit trekken dat het niet prettig is om te worden vereenzelvigd met de daden van extremisten - zoals hij zelf bij moslims pleegt te doen."

Ankersmit: "Zelfs dat gaat mij te ver. Wilders is in juni vrijgesproken van 'haatzaaien' door de Amsterdamse rechtbank. Wie hem nu ergens van wil beschuldigen, moet eerst die uitspraak weerleggen."

Deel dit artikel