Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Politici zetten liefst gedachteloos de schouders eronder

Home

Peter Henk Steenhuis

Minister-president Mark Rutte en vice-premier Maxime Verhagen, geflankeerd door fractievoorzitters Stef Blok (R, VVD) en Sybrandt van Haersma Buma (L, CDA) tijdens een persconferentie in het Catshuis, nadat het overleg stuk liep. © ANP

Het gebrek aan belangstelling voor, en kennis van het verleden is volgens Denker des Vaderlands Hans Achterhuis exemplarisch voor de Nederlandse politiek van nu.

'We zijn allemaal in het verleden geïnteresseerd om iets te weten te komen over onze identiteit. Maar de politiek is niet geïnteresseerd in het verleden. Politici willen zo snel mogelijk naar de toekomst: schouders eronder, morgen moeten we de crisis aanpakken. Het gebrek aan belangstelling voor, en kennis van het verleden lijkt me exemplarisch voor de politiek, en zeker voor de hedendaagse politiek."

Kijkend naar de verkiezingstijd, stuit Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, op een vreemde tegenstrijdigheid tussen de zogenaamde pragmatische opstelling van onze politici en onze collectieve hang naar het verleden, zoals we die afgelopen jaren gezien hebben op tv, in literatuur en in de discussie over een Nationaal Historisch Museum.

Achterhuis: "Ik geef drie recente voorbeelden. Het CDA wil niet reflecteren op de totstandkoming van de gedoogconstructie, de SP overweegt de naam te veranderen en de VVD wenst niet terug te kijken op de rol van het neoliberalisme bij de kredietcrisis."

Laten we ze alle drie onder de loep nemen. Eerst het CDA, daar is toch flink geruzied na het uiteenvallen van het kabinet.
"Onmiddellijk na de val van het kabinet begon men elkaar de zwarte piet toe te spelen. Ab Klink zou het bij het rechte eind hebben gehad, Maxime Verhagen en Sybrand van Haersma Buma niet, om slechts enkele spelers te noemen. Het was weinig meer dan een ordinaire ruzie, in de hoop het eigen straatje schoon te vegen. Maar ruziën is iets anders dan het verleden analyseren in de hoop er iets van te leren.

"In een discussie over ontwikkelingssamenwerking met de econoom Jan Tinbergen heb ik ooit een citaat gebruikt van de Duits-Amerikaanse filosoof Herbert Marcuse (1898-1979): 'Pas door bemiddeling van het verleden naar het heden toe vindt men de factoren waardoor de feiten geschapen zijn... door deze bemiddeling worden richtlijnen en alternatieven ontworpen.'

"Toen ging het over de ontwikkeling van Afrikaanse landen. Tinbergen wilde niets horen over koloniaal verleden of over stammenstructuur. Het ging om nationale staten, die wij erbovenop moesten helpen. Terwijl de manier waarop je zo'n land zou kunnen helpen naar mijn idee voortvloeit uit de geschiedenis van zo'n land.

"Een politicus die de historische achtergrond van bepaalde situaties negeert, is als een lezer die de plot van een roman probeert te begrijpen door alleen de laatste pagina te lezen. De laatste pagina van de roman die het kabinet-Rutte 1 heet, gaat over het vastlopen van het Catshuisberaad. Maar bij het CDA is nu niet geanalyseerd waardoor de gedoogconstructie niet werkte. Was dat doordat een partij wel de macht had, maar niet meeregeerde? Kwam het door de persoon Wilders? Kwam het door het problematische begin, waardoor het CDA van meet af aan zijn kaarten open op tafel had liggen? Dergelijke vragen lijken mij essentieel bij het beantwoorden van de vraag of er in de toekomst nog meegewerkt moet worden aan een minderheidskabinet."

En de SP?
"Volgens Tweede Kamerlid Harry van Bommel is het woord 'socialistisch' te veel een belaste term. Terwijl het toch al enige tijd geleden is dat de SP brak met zijn maoïstisch verleden, en socialistisch sindsdien een keurige democratische invulling heeft gekregen. Maar nee, bij de SP staan doen en laten nu in dienst van regeringsmacht. Alles uit het verkiezingsprogramma blijkt onderhandelbaar, en als de naam afbreuk doet aan het imago doen we ook die in de uitverkoop."

Imago is essentieel.
"Veel belangrijker dan de feiten."

Nu klinkt u ineens cynisch.
"Omdat het naar mijn idee een zeer slechte ontwikkeling is. Imago gaat hand in hand met het zogeheten framing (een kwestie kiezen en daarvan één kant overdreven uitvergroten - red.), en beide grootheden laten zich meestal weinig aan de historische werkelijkheid gelegen liggen. Kijk naar de VVD. Al dertig jaar verwijt de partij de PvdA 'potverteren'. En als je dat maar vaak genoeg zegt, gaat iedereen erin geloven. En het CDA doet hier graag aan mee. Zo vergeleek de nieuwe CDA-leider Van Haersma Buma onlangs nog in een Kamerdebat 'het oude potverteren' van voormalig premier Den Uyl met de politiek van PvdA-leider Diederik Samsom: 'Joop den Uyl was de meester, Diederik Samsom is een goede leerling'."

Ook VVD-leider Stef Blok verwijt links nog regelmatig spilzucht.
"Het is altijd lastig aan een socialist uit te leggen waarom je niet meer geld moet uitgeven dan je binnenkrijgt. Maar als je naar de historische feiten kijkt, blijken CDA en VVD niet zuiniger. Afgelopen veertig jaar is er maar één echt links kabinet geweest, het kabinet-Den Uyl - dat zo'n beetje voor de helft uit christen-democratische ministers bestond. Dat kabinet eindigde met een tekort van ongeveer 1 procent van het bruto binnenlands product.

"Destijds was dat een behoorlijk tekort, maar bijna te negeren als je het vergelijkt met het tekort van meer dan 5 procent waarmee het kabinet Van Agt-Wiegel (CDA en VVD) afscheid nam. Of de 5 procent van Lubbers I (CDA en VVD) en Lubbers II (CDA en VVD). Het kabinet Lubbers III (CDA en PvdA) met Kok als minister van financiën drong het tekort al terug tot onder 4 procent en de kabinetten Kok I en II (PvdA, VVD en D66) hielden het begrotingstekort tot onder 2 procent beperkt."

Zouden we op de hoogte zijn van deze historische feiten, dan zou er anders naar Samsoms alternatief gekeken worden?
"Het blijkt zeker zaak voor CDA en VVD deze feiten te verdoezelen. In een reactie zegt Blok in NRC Handelsblad dat het 'onredelijk is om zo terug te kijken', omdat het met 'the benefit of hindsight' gebeurt. Van Haersma Buma spreekt over wijsheid achteraf. Is wijsheid achteraf dan geen wijsheid? Om nog even de termen van Marcuse te gebruiken: misschien valt te achterhalen wat de factoren zijn die bovenstaande feiten geschapen hebben. En als je die factoren kunt achterhalen kom je wellicht tot alternatief beleid. Eventueel dat van Samsom, maar daar gaat het mij niet om. Ik wil nu laten zien hoe systematisch historische feiten verdoezeld worden."

Afgelopen jaren dook de term fact free politics op. Vooral Wilders kreeg dat verwijt te horen. Verwijt u CDA en VVD nu ook feitenvrije politiek te bedrijven?
"Zeker. Tegenover de fact free politics staat de mooie term evidence based politics. Dat moet je niet zo maar vertalen met iets als 'op bewijs gebaseerde politiek' maar in evidence based politics verdiept men zich in het historische ontstaan van situaties en problemen om een lijn naar de toekomst te kunnen uitstippelen. Die vorm van politiek bedrijven staat mij meer aan.'

Toch blijkt de feitenvrije politiek aan een opmars bezig. Wat is daarvan de oorzaak?
"We noemden net al even imago en framing. In zijn column in de Volkskrant besteedde Wouter Bos eind mei aandacht aan dit fenomeen framing - ook de kop van het stuk. Campagneteams van politieke partijen proberen thema's waarop hun eigen partij goed scoort bij de kiezers hoog op de politieke agenda te krijgen. En thema's te mijden waarop hun politieke tegenstanders sterk staan. Wilders mikt daarom op Europa; VVD, CDA en PvdA kiezen voor bezuinigingen.

Volgens Wouter Bos is de tactiek van VVD, CDA en PvdA niet zo gek, want kiezersonderzoek wijst uit dat economie, werkgelegenheid, inkomen en zorg de thema's zijn die de kiezers nu het meest bezighouden. Maar voegt Bos er dan aan toe: "Dan zul je zien dat Griekenland een week voor de verkiezingen uit de euro stapt en het frame ineens weer heel anders is.

"Het gaat me om het laatste zinnetje. Het verwaarlozen van het verleden leidt volgens Marcuse tot een 'eendimensionale' benadering van de werkelijkheid. Het zinnetje van Bos toont het gelijk van Marcuse meesterlijk aan. Bovendien kan het kortetermijndenken in de politiek niet beter getypeerd worden. Alsof je geen verkiezingsprogramma kunt opstellen dat een Griekse exit zou overleven! De onderdrukking van de geschiedenis leidt tot erg kortademige en kortzichtige analyses, die nauwelijks in staat zijn reële toekomstperspectieven zichtbaar te maken.'

Hoe komen we hier vanaf?
"Ja, dan moeten we een spade dieper steken. Want de nadruk op imago en framing komen ergens vandaan. De Duitse econoom en socioloog Max Weber (1864-1920) maakte in 'Politiek als beroep' - onlangs opnieuw vertaald - een onderscheid tussen een overtuigingsethiek en een verantwoordelijkheidsethiek. In de politiek bestaat er volgens Weber weinig ruimte voor de eerste vorm van ethisch handelen. Naar zijn idee moeten goede bedoelingen en diepe overtuigingen grotendeels plaatsmaken voor het dragen van verantwoordelijkheid voor de gevolgen van politieke keuzes."

Een diepe overtuiging bepaalt toch juist je politieke keuze?
"Dat denken we tegenwoordig, ja. Samsom is er diep van overtuigd dat we de economie kunnen kapot bezuinigen. Wilders is er diep van overtuigd dat Europa een bodemloze put is.'

Dan kunnen we onze politieke keuze toch nauwelijks anders bepalen?
"Nu maak je het nog bonter. Ik denk dat het wel anders kan en anders moet. Juist omdat in de politieke werkelijkheid met zijn verschillende onbeheersbare en conflictueuze krachten een beoogd doel niet zomaar bereikt kan worden, dient intensief over de mogelijke gevolgen van handelingen te worden nagedacht. 'Het is een waarheid als een koe', stelt Weber, 'en een fundamenteel gegeven van de geschiedenis, dat het uiteindelijke resultaat van het politieke handelen vaak, om niet te zeggen in de regel, volstrekt verschilt en vaak zelfs in schrille tegenstelling staat tot de oorspronkelijke bedoeling'. Juist vanwege dit tragische gegeven dient de politicus ernaar te streven zo goed mogelijk de gevolgen van zijn handelen te voorzien."

Om dit citaat te kunnen begrijpen wil ik hier graag een voorbeeld dat het verschil tussen die overtuigings-ethiek en de verantwoordelijkheids-ethiek toont.
"Ik geef er twee, de meest schrijnende gaat niet over Nederland, maar is het meest illustratief. In de Verdieping van 1 juni schetste deze krant de onvoorziene gevolgen van internationaal ingrijpen, dit keer van de Navo in Libië. 'Zeker is (...) dat Kadafi de regio van over het graf nog lang zal destabiliseren. Dit (...) vooral dankzij de enorme hoeveelheid wapens uit Kadafi's arsenalen die het afgelopen jaar hun weg naar de Sahel gevonden hebben. Nog afgezien van ontelbare aantallen lichte wapens, worden er volgens de Navo in Libië zo'n 10.000 luchtdoelraketten van het type SAM-7 vermist. Daarmee kun je vanaf je schouder betrekkelijk eenvoudig een passagiersvliegtuig uit de lucht schieten.'"

Wat heeft deze recent gecreëerde werkelijkheid met de door goede bedoelingen gemotiveerde Navo-interventie te maken?
"Na de val van het bewind van Kadafi trokken de Toearegsoldaten die het gesteund hadden, zich met hun moderne wapens terug naar hun stamgebied in Mali. Zij zijn verantwoordelijk voor een recente staatsgreep in Noord-Mali, en bieden moslimterroristen van terreurorganisatie Al Kaida op dit moment een betere uitvalsbasis dan het Talibanbewind in Afghanistan ooit heeft gedaan.

De Franse filosoof Bernard-Henri Levy beroemde zich erop dat hij in een direct contact met Sarkozy de militaire interventie had geïnitieerd. Zijn diep medegevoel met mogelijke slachtoffers zou door Weber ongetwijfeld als een overtuigingsethiek zijn gekenschetst. Levy zou er goed aan doen zijn filosofische denkkracht nu ook eens in te zetten voor een analyse van de gevolgen van het politieke handelen. Het internationaal ingrijpen is de laatste decennia steevast gestoeld op een overtuigingsethiek.

"Een tweede binnenlands voorbeeld biedt het verslag van het onderzoek dat de Eerste Kamer momenteel uitvoert naar de privatisering en verzelfstandiging van overheidsdiensten in het verleden. Dat onderzoek zelf is een voorbeeld van verantwoordelijkheidsethiek, alleen wordt die vorm van ethiek pas toegepast als het kalf verdronken is. Dat blijkt nu ook. De eerste drie deskundigen die gehoord werden, waren unaniem in hun oordeel. "Het debat over de marktwerking is ideologisch en dat gaat ten koste van de nuchtere zakelijke analyse van de feiten", stelde SER-voorzitter Rinnooy Kan.

"Saskia Stuiveling, de president van de Algemene Rekenkamer, was nog scherper. De beslissingen om overheidstaken naar de markt over te hevelen, waren volgens haar nergens op gebaseerd. De 'marktwerking-believers' waren er volgens haar simpelweg in geslaagd om hun eigen overtuigingen door te drukken. 'Wat het heeft gekost en wat het heeft opgeleverd? Niemand weet het.' De verdoorgevoerde privatisering was nog een voorbeeld van politiek handelen op grond van een overtuigingsethiek.

"Willen we in staat zijn reële toekomstperspectieven zichtbaar te maken dan zal de verantwoordelijk-heidsethiek niet meer alleen achteraf moeten worden beoefend, maar ook in het politieke spel aan belang moeten winnen."

Grondige historische analyses bekken niet echt lekker.
"Nee, en ze laten zich niet terugbrengen tot eenregelige quotes. Overtuigingen zijn goed voor je imago, en zijn goed te framen. Dat is de reden dat de overtuigingsethiek zo dominant is. De verantwoordelijkheids- ethiek berust op kennis van de geschiedenis, kennis van de feiten, die hoort thuis bij de evidence based politics. Vandaar mijn voorkeur voor die laatste vorm van politiek bedrijven."

Begrijpelijk. Maar is die keuze realistisch in een tijdperk van mediatisering?
"Ik zou dat Marcuse en Weber graag willen vragen."

Deel dit artikel