Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Paul van Ostaijens Antwerpen bestaat nog

Home

MATHIJS SMIT

De Lange Leemstraat verbindt de Frankrijklei met de Cuperusstraat, waarlangs het spoor loopt. Even onder de spoorweg door ligt de befaamde villawijk rond de Cogels-Osylei, waar welvarende burgers elkaar vlak na de eeuwwisseling met bizarre en uitbundige woningen de loef afstaken. Maar in de Lange Leemstraat zelf is niets uitbundigs te ontdekken. Een grijze, korte tram trekt zich moeizaam voort over het asfalt. Is dit een straat in Antwerpen of in een willekeurige Oosteuropese stad?

Het is een straat in Antwerpen, en wel de straat waar in 1896 de Vlaamse schrijver en dichter Paul van Ostaijen werd geboren. Het waren Van Ostaijens experimentele proza en poëzie die de Vlaamse literatuur de twintigste eeuw binnenvoerden. Als wederdienst herdenkt Antwerpen dit jaar grootscheeps zijn honderdste geboortejaar. De Belgische havenstad is het komende jaar het toneel van een eindeloze reeks manifestaties rond dit boegbeeld van de moderne Vlaamse literatuur. Het Archief en Museum van het Vlaams Cultuurleven toont zijn brieven, foto's en documenten, het Stedelijk Prentenkabinet exposeert grafiek en tekeningen van tijdgenoten en vrienden en in galerie De Zwarte Panter zijn de voorbereidingen te zien voor het standbeeld van Van Ostaijen dat op 22 februari onthuld zal worden. Daarnaast wordt een grote hoeveelheid voorstellingen - theater, muziek, film, circus en voordrachten - georganiseerd om de herdenking luister bij te zetten.

In een enkel geval lijkt de connectie tussen een tentoonstelling en het werk van Van Ostaijen nogal gezocht. Zo rechtvaardigt het Provinciaal Museum een overzicht van zilveren Art Deco gebruiksvoorwerpen met het argument dat 'het vooruitstrevende karakter van deze objecten nauw aanleunt bij de visie van de dichter'. Bij de meeste manifestaties is de relatie met het werk van de Antwerpse dichter minder ver te zoeken. En het aantal mogelijke variaties op één thema blijkt verbluffend groot. Wat te denken van een concert van een twintigtal Singer-naaimachines als eerbewijs aan Van Ostaijens 'Ode aan Singer'?

Wie nu door de verveloze Lange Leemstraat loopt wordt het duidelijk dat de tijd is voortgeschreden. Maar wat is er in Antwerpen eigenlijk sinds de tijd van Van Ostaijen veranderd? De Grote Markt met het zestiende-eeuwse stadhuis en de monumentale gildehuizen is nog goed geconserveerd. De Groenplaats, het grote plein in het centrum van de stad, is echter zichzelf niet meer. Een onafgebroken stroom mensen trekt van de brede winkelboulevard de Meir, via het plein, naar de Grote Markt, en andersom. De Grote Bazaar is overgenomen door een internationale hotelketen en heeft nieuwe kozijnen gekregen, die vloeken met de natuurstenen gevel. De Onze Lieve Vrouwekathedraal heeft de sky-line niet meer voor zich alleen. Haar silhouet heeft concurrentie gekregen van hoge kantoortorens. Waar de Nationale Straat uitkomt op het plein staat een grijs- betonnen kolos uit de jaren zeventig en links daarvan kondigt een post-modern kantoor alweer een nieuwe fase in de architectuurgeschiedenis aan. Het standbeeld van Pieter Paul Rubens (1577-1640), midden op het plein, naast een moderne buizenconstructie die dient als muziekpaviljoen, kijkt verward toe.

Paul van Ostaijen debuteerde in 1916, midden in de Eerste Wereldoorlog, die een abrupt einde had gemaakt aan het optimistische Belle Epoque. Na de oorlog nam hij de wijk naar het ontredderde en decadente Berlijn. Het is dan ook niet verwonderlijk dat oorlogsellende, geweld en naoorlogse ontreddering een grote rol spelen in zijn werk. Maar daarnaast schreef hij vooral, en heel beeldend, over het nachtleven. Van Ostaijen tekende het uitgaansleven waarin mensen de verscheurde buitenwereld even probeerden te vergeten in Spielerei en praalzucht. Door muziek, gekleurde lichten, modieus geklede mensen, bier en dans werden Van Ostaijen en zijn tijdgenoten betoverd. Het fascinerende gevoel op te gaan in de collectiviteit van de nacht, dat hem beving als hij een van de Music Halls van Antwerpen of Berlijn binnenging, omschreef hij als volgt:

Er is niet meer de ziel van deze of gene man, Niet meer de ziel van deze vrouw Of géne, die haar man ontrouw Werd. In de Music Hall is er slechts één hart, En één ziel. Eén kloppend hart, Eén levende ziel...

Om te zien of het Antwerpen dat Van Ostaijen beschreef nog leeft, moet je daarom niet op de Grote Markt zijn, en ook niet op de Groenplaats, maar in de kroegen en de discotheken, in de Music Halls van vandaag. Antwerpen by day mag zijn veranderd, maar is Antwerpen by night dat ook? In België zijn de laatste jaren de grote danspaleizen buiten de steden populair geworden. De uitgaansscene, het kloppende hart van de nacht, is genadeloos uit het lichaam van de stad getrokken en daarbuiten neergepoot. Daar klopt het onvermoeibaar verder, maar de nachtelijke bloeddruk van menige Belgische stad is er dramatisch door gedaald.

In Club Red and Blue, een discotheek aan de rand van het Schipperskwartier, wordt de puntige funk van de jaren zeventig afgewisseld door de zuigende acid jazz van de jaren-nu, even probleemloos als de bouwkundige stijlen op de Groenplaats worden gecombineerd. Oud tegenover nieuw, gotiek tegenover post-modernisme, funk tegenover acid-jazz. Op verschillende podia worden dance-acts opgevoerd die het publiek tot nieuwe hoogten opzwepen. Overal kijkt men lachend toe. Binnen naar het zweet op de gezichten van de mensen op de dansvloer. Buiten naar een vechtpartij tussen uitsmijters en een groepje dronken Nederlanders.

In een café iets verderop is het rustiger, maar niet minder hip. Keith Haring-achtige schilderingen zetten de toon, Afrikaanse maskers aan de aarde-rode wanden grijnzen je toe. Het publiek is mondain, veel Vlamingen, maar ook Walen, Fransen, enkele Duitsers en een Texaanse disc-jockey. Veel Brusselaars ook, die er graag een uur rijden voor over hebben om de hoofdstedelijke saaiheid te verruilen voor het bruisende bubbelbad dat Antwerpen 's avonds is. Nederlanders worden er, zoals bij enkele andere kroegen en discotheken, niet geweigerd, maar de typisch Nederlandse herrieschopper lijkt de weg naar dit café nog niet te hebben gevonden. Men praat, lacht, speelt poolbiljart en danst. En verder gaat het, langs Het elfde gebod, Entrepot du Congo, Café Leroy, d'Anvers, het nieuwe Casino, Café au Lait en langs vele andere cafés en discotheken.

De volgende ochtend blijkt bij nadere beschouwing de 'jonkvrouwelike katedraal', hoewel zij de sky-line nu moet delen met moderne kantoortorens, nog even majestueus als toen Van Ostaijen zich voorstelde dat hij als de voorjaarswind rondom haar toren woei en de hoed van een parlementslid van het hoofd rukte. 'De wind die dit jaar de eerste maal een zelfstandige vreugde heeft gevonden. Enkel wind te zijn, tomeloos, mateloos en ongebonden'.

Zoveel is er sinds Van Ostaijens tijd niet veranderd. Er dansen andere mensen, op andere muziek en in andere kleding, maar nog steeds worden de bezoekers van de kroegen en discotheken van Antwerpen betoverd door muziek, gekleurde lichten, bier en de deinende massa op de dansvloer. Men verdrinkt zich, zoals tachtig jaar geleden, gewillig in het collectief van de nacht. 'Er is slechts één hart, En één ziel. Eén kloppend hart, Eén levende ziel'. Was Paul van Ostaijen vannacht uitgegaan in Antwerpen, zijn gedichten waren er niet anders om geweest.

Selectie Van Ostaijen-manifestaties in Antwerpen:

- Party De nacht van Paul van Ostaijen. Organisatie: kunsthuis Villanella Zuidstation, Ledeganckkaai 7, Antwerpen zaterdagavond 24 februari.

- Tentoonstelling Paul van Ostaijen. Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven (AMVC) Minderbroederstraat 22, Antwerpen. 23 februari-1 juni, 10-17 uur (zondag en maandag gesloten).

- Tentoonstelling Paul van Ostaijen in beeld. Grafiek en tekeningen van tijdgenoten. Stedelijk Prentenkabinet, Vrijdagmarkt 23, Antwerpen 24 februari-2 juni, 10-16.45 uur (gesloten op maandag).

- Voorstelling Hartelik, uw Paul van Ostaijen. Produktie: Koninklijke Nederlandse Schouwburg. Bourlaschouwburg, Komedieplaats 18, Antwerpen. Première 22 februari 22.30 uur. Voorstellingen 23, 24, 29 februari en 1 en 2 maart, 20 uur.

- Voorstelling Bankroet Jazz, naar een filmscript van Van Ostaijen. Produktie: Hogeschool Antwerpen en het Koninklijk Jeugdtheater Première begin maart 1996 Stadsschouwburg, Theaterplein, Antwerpen.

- Een hulde aan Paul van Ostaijen met 25 levende dichters. Organisatie: Vereniging van Vlaamse Letterkundigen Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven (AMVC) Minderbroederstraat 22, Antwerpen. zaterdag 16 november, 14-17 uur.

- Concert Showboat, het ritme van de jazz in de poëzie van Van Ostaijen. Stedelijke promotiespits Antwerpen 93, Sint Laureiskaai (Bonapartedok), Antwerpen 20 juli, 3 en 24 augustus, 21 uur.

- Concert voor naaimachines en nog wat kleine dingen. Produktie Villanella 23 augustus-1 september locatie onbekend (informatie: 03-2721446).

- Voor meer informatie en een volledig programma: Stad Antwerpen Departement voor Cultuur en Feestelijkheden Hessenhuis Falconrui 53 2000, Antwerpen tel. 00-323 232 8428.

Deel dit artikel