Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Opkomst SP toont dat democratie nog niet af is

Home

Hans Goslinga

Column

Vanaf 1917 kwam in de westerse wereld de democratische staatsvorm als ideaal op. Dat was te danken aan de Amerikanen, die zich in dat jaar in de Eerste Wereldoorlog mengden onder het motto 'making the world safe for democracy'.

Pas na de Tweede Wereldoorlog is het gelukt het ideaal stevig te verankeren, zij het slechts in het beperkte aantal van ongeveer veertig landen. De grote sprong voorwaarts volgde na de ineenstorting van het communisme in 1989, toen het aantal democratische landen zich verdrievoudigde.

Des te verrassender is het dat nu in Nederland, volgens de peilingen van de kiezersgunst, een partij opkomt met een naam en een geschiedenis die nauw verbonden zijn met een verslagen ideologie. Er werd de afgelopen week zelfs al openlijk gespeculeerd over een kabinet-Roemer. Hoe is dat succes van de Socialistische Partij te verklaren en welke les moeten de christen-democraten en de sociaal-democraten, die steeds meer terrein lijken te verliezen, daaruit trekken?

Het gemakkelijkste antwoord is misschien te vinden bij de waarneming van de democraat Hans van Mierlo dat elke stembusstrijd zijn eigen held oplevert. Hij was dat zelf in 1994; in 2002, 2006 en 2010 volgden Fortuyn, Marijnissen en Wilders.

Van deze betrekkelijke outsiders wist alleen Jan Marijnissen zijn electorale heldendom niet om te zetten in regeermacht, wat iets zegt over de excentrieke positie van zijn partij. In de formatie van 2006 stond de SP-aanvoerder na één kop koffie bij de informateur met lege handen op straat. Dat lag vooral aan PvdA-leider Bos, die zo graag en zo snel wilde regeren met het CDA dat hij in zijn gretigheid de kans om de SP ten minste de nieren te proeven liet lopen. Mogelijk dat de kiezers nu, eerder dan de politici van het midden, de schroom jegens de SP afschudden.

Het zal wel waar zijn dat het Roemer-effect hierbij een rol speelt - met Roemer als buurman zie je zelfs af van een schutting. Maar de veranderingen op de politieke kaart van Nederland kunnen niet louter worden toegeschreven aan de x-factor van politici of de vluchtige behoefte van de kiezers aan een nieuw gezicht.

Er is meer aan de hand, niet alleen in Nederland maar ook in andere welvarende landen. In al die landen staat de middenklasse, de ruggegraat van de democratie, onder druk vanwege de crisis. Dat is eerder gebeurd, maar een essentieel verschil is het ontbreken van stijgende verwachtingen.

De Amerikaanse politicoloog Charlie Kupchan schrijft deze maand in het blad Foreign Affairs dat democratieën lenig en trefzeker kunnen zijn in tijden van voorspoed, maar onhandig en traag als het tegen zit. De vraag is hoe tijdelijk de tegenspoed zal zijn. Het grote verschil met de periode waarin de democratische staatsvorm voet aan de grond kreeg lijkt nu het ontbreken van stijgende (materiële) verwachtingen.

Dat is volgens Kupchan niet zozeer het gevolg van de huidige financiële crisis als wel van de globalisering, met als voornaamste ontwikkeling de vlucht van arbeid naar lage-lonenlanden. Het gevolg daarvan was de integratie van honderden miljoenen goedkopere werknemers op de internationale arbeidsmarkt.

Deze verandering, waarvan vooral ontwikkelingslanden als Turkije, Brazilië, India en China economisch sterk hebben geprofiteerd, zouden onversneden socialisten, universeel als zij zijn, als muziek in de oren moeten klinken. Maar precies het omgekeerde is het geval.

Het kernpunt in het sociaal-economische programma van de SP is het behoud van verworven rechten (AOW, pensioenen, WW, ontslagbescherming, zorg). Dat is ook de voornaamste drijfveer van deze partij tegen verdere Europese integratie. Het is beslist geen toeval dat het startpunt van de groei van zowel SP als PVV lag bij hun verzet tegen de Europese grondwet in 2005.

Niet voor niets noemt J.L. Heldring, de oudste journalistieke waarnemer van Nederland, de verzorgingsstaat een van de grootste struikelblokken voor de Europese samenwerking. In het Parlementair jaarboek 2011 trok hij daaruit de conclusie dat de democratie niet in staat is deze hindernis te overwinnen, omdat zij nationaal is begrensd, simpelweg vanwege het feit dat politici eerst aan hun eigen volk, dat wil zeggen aan hun eigen kiezers, denken. De democratie, door de Amerikanen leven ingeblazen in het jaar waarin Heldring werd geboren, zou zich in zijn optiek dus tegen zijn eigen doeleinden keren.

Dat is een somber stemmende gedachte, maar niet vergeten moet worden dat Heldring en zijn tijdgenoten het al vrij snel mis hebben zien gaan met de democratie. De oorzaak daarvan was wat de historicus Huizinga omschreef als 'het zinneloze hypernationalisme, dat zonder enig voorbehoud de macht van eigen land en volk boven alles stelde'.

Is er reden voor een dergelijke ontsporing opnieuw beducht te zijn? De liberalen en Amerikanen als Kupchan en Fukuyama hebben het altijd over de liberale democratie, waarin de grootste nadruk ligt op vrijheid. De socialisten hebben altijd de nadruk gelegd op een andere voorwaarde voor democratie, de gelijkheid. Wat uit de bewegingen onder het electoraat kan worden afgeleid is dat het onderlinge evenwicht tussen vrijheid en gelijkheid is zoekgeraakt. Voor zover zich een crisis in de democratieën aftekent, zou het antwoord derhalve moeten zijn: méér democratie.

Dat laat de vraag aan de SP onbeantwoord hoe zij het nationale welvaartsniveau denkt te kunnen handhaven in een wereld waarin economische krachten niet aan de grenzen halt houden en inkomensverhoudingen nivelleren.

Nog heel wat moeilijker lijkt de opgave voor politici van alle democratische partijen hoe om te gaan met het ontbreken van een perspectief van stijgende materiële verwachtingen.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie