Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ophef rond een vrijwillig einde: het blijft nodig

Home

Wilfred van de Poll

Zelfs jonge vrouwen wordt al duidelijk gemaakt dat ouderdomskenmerken ongewenst zijn. Is een rimpelige huid straks ook een reden voor euthanasie? © HH

Rumoer rond de Levenseindekliniek. De aanleiding: een bejaarde vrouw die niet naar een verpleeghuis wilde. Zij werd geëuthanaseerd op basis van een twintig jaar oude wilsverklaring, want communiceren kon ze niet meer. Is de ophef terecht?

Hoe gaan we om met ouderdom?
"De euthanasiediscussie gaat nu vaak over de procedurele kant van de zaak. En dat is ook belangrijk. Het doet er toe te weten of iemand 'zorgvuldig' heeft gehandeld. Al denk ik dat het ongelooflijk moeilijk is, ook voor een commissie die toezicht moet houden, om te bepalen wanneer handelen precies onzorgvuldig is. Er zijn zeker twijfelgevallen. Ik ga er in eerste instantie van uit dat de mensen van de Levenseindekliniek naar eer en geweten hebben gehandeld. Dat laat onverlet dat het belangrijk is om hun handelen conform de eisen streng te toetsen. Het gaat hier immers over leven en dood en niet om het kopen van een auto.

"Toch zou ik vooral een niveau dieper willen gaan. Als je hoort dat die oude vrouw niet naar het verpleeghuis wil, en dat dáárom euthanasie is toegepast, dan vraag ik mij als buitenstaander af: waarom wilde die vrouw dood? Kon er niet nog wat aan haar situatie gedaan worden? Waren er echt geen alternatieven?

"Hier zit eigenlijk een grotere vraag onder. Hoe gaan we om met ouderdom? Welke plek geven we onze ouderen, hoe zorgen we voor ze? Veel oudere mensen zijn bang voor vereenzaming, het voelt alsof ze eigenlijk een beetje in de wachtkamer van de dood belanden in zo'n bejaardenhuis. In die angst schuilt een aanklacht aan de samenleving. Hoe gaan we om met aftakeling, met lijden en eenzaamheid? Schrijven we ouderen niet vaak en te snel af? Hoe komt het anders dat ze dat gevoel hebben? Ik vind het erg dat sommige oudere mensen denken: als ik mijn kinderen tot last word, dan hoeft het voor mij niet meer. Dat hoort niet bij een samenleving die zichzelf beschaafd noemt. De mate van beschaving kun je ook aflezen aan hoe je met ouderen omgaat.

"De discussie zou dus veel meer over waarden moeten gaan dan over procedures. Ik zou een landelijke campagne willen met de slogan: 'Heb je zin in je leven'? Dáár moet het over gaan: zingeving. Autonomie is leuk en aardig en ik zou ook niet zonder willen. Maar wat betekent het eigenlijk dat we continu de regie willen houden op ons leven? Dat dát het ideaal is? Hoe kun je waardig oud worden in een samenleving die jeugd, zelfredzaamheid en optimaal presteren als normen koestert?

"Omdat dit soort vragen vermeden worden, zitten we op een hellend vlak. Stel dat vrouwen in de nabije toekomst vinden dat ze psychisch ondraaglijk leiden als hun lichaam oud en rimpelig wordt. Ze worden daar zo depressief van dat ze euthanasie willen. Die mogelijkheid lijkt me helemaal niet denkbeeldig. Zelfs mooie jonge vrouwen gaan onder het mes voor een borstvergroting, en dat in groten getale. Een glijdende schaal op dit gebied kan ik me makkelijk voorstellen. We lijden aan armoede op het gebied van zingeving.

"Bij ouderdom is het probleem natuurlijk dat je afhankelijk wordt. In een cultuur die eenzijdig inzet op autonomie weten mensen niet meer wat overgave betekent, of vertrouwen. We leren alleen maar zelfredzaam te zijn. Wat je aan liefde, aandacht en warmte kunt krijgen van mensen in je vriendenkring als je hulpbehoevend wordt, en de waarde daarvan, is buiten zicht geraakt. Mensen denken alleen maar, als zij door ouderdom, ziekte of een ongeluk in hun autonomie zijn aangetast: ik ben anderen tot last. Als ik niet meer onafhankelijk ben houdt mijn leven op.

"Nee, het leven houdt niet op als je afhankelijk wordt. Het krijgt een andere dimensie, het leven bestaat uit heel veel dimensies. Ook als je oud bent, ben je waardevol."

Manuela Kalsky bekleedt aan de Vrije Universiteit de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor Theologie en Samenleving.

Lees verder na de advertentie
© Manuela Kalsky

Er zijn altijd andere mensen betrokken
"In het euthanasiedebat botsen telkens weer twee fundamentele waarden met elkaar. Aan de ene kant is er de waarde van de persoonlijke autonomie: het verlangen van mensen om zélf te kunnen beslissen, ook over hun levenseinde. Daar tegenover staat de waarde van de gemeenschap: de belangen, gevoelens en verantwoordelijkheden van de mensen om dit individu heen. Die botsing zie je in de ophef rond de Levenseindekliniek heel scherp naar voren komen.

"Mensen die een wilsverklaring opstellen, doen dat in eerste instantie geïsoleerd. Ze schrijven op wat zíj willen. Dit is hún beslissing. En als ze dat hebben opgeschreven denken ze: 'zo, nu is het geregeld'. Maar als het erop aankomt blijkt die autonomie toch een illusie te zijn. Je kunt wel honderd keer hebben opgeschreven wat je wilt dat er later met je zal gebeuren, maar je hebt die toekomst niet in de hand. Kom je uiteindelijk in de situatie dat die wilsbeschikking van toepassing wordt, dan zal de wetgever toch altijd nog zeggen: 'dit moet eerst worden getoetst'. De artsen zullen nog steeds hun eigen inschatting moeten maken. Het is onmogelijk om twintig jaar van tevoren te overzien hoe de situatie zal zijn. Er zijn altijd, hoe je het ook wendt of keert, andere mensen bij betrokken. Artsen, verpleegkundigen, familie. En die heb je als individu niet helemaal in eigen hand.

"Afgelopen week preekte ik uit Paulus' brief aan de Efeziërs, het vierde hoofdstuk. Daarin gaat het over mondigheid. Het is de bedoeling, schrijft Paulus, dat gelovigen mondig worden, geestelijk volwassen. Frappant is dat de context waarin hij dit zegt heel nadrukkelijk gaat over de gemeenschap: hij roept op om elkaar vast te houden. Bij Paulus heeft mondigheid dus ook sterk te maken met zorg voor de ander, met verantwoording kunnen afleggen aan elkaar, en aan God.

"Daar kunnen we iets van leren. Euthanasie is geen zaak van het individu alleen. Elke keer als er euthanasie gepleegd wordt, is dat ook iets wat de gemeenschap aangaat. Daarom is het zo'n veelbesproken onderwerp op straat en in de media. Dit raakt de samenleving. We moeten euthanasie dus nadrukkelijk in dat verband blijven zien. Ik ken de details niet, maar het lijkt erop dat de Levenseindekliniek te veel aan de kant is gaan hangen van het individu.

"Ik vraag me af: hoe erg is een verpleeghuis? Is dit een goede grond voor euthanasie? Het is belangrijk dat we in gesprek blijven met elkaar, en luisteren naar álle ervaringen. Zo las ik een reactie van iemand wiens vrouw drie jaar in een verpleeghuis zat tot ze overleed. Hij had daar vrede mee, zei hij. 'Het is goed voor ons geweest.' Die ervaring moeten we als gemeenschap óók serieus nemen.

"Op de achtergrond daarvan speelt natuurlijk die ene hamvraag: wat is precies ondraaglijk lijden, en wie bepaalt dat? In een seculiere, geïndividualiseerde samenleving komt die vraag steeds meer op scherp te staan.

"Iemand schrijft in een wilsverklaring dat hij in geen geval naar een verpleeghuis wil. Twintig jaar later moet die persoon opgenomen worden in een verpleeghuis. Hij is inmiddels wilsonbekwaam. Lijdt hij ook ondraaglijk, zoals hij eerder zelf inschatte? Op dat moment moet er worden gekozen: naar wie luisteren we? Naar de twintig jaar jongere versie van deze persoon? Of naar de omgeving, die nu probeert in te schatten hoe ondraaglijk het lijden van de persoon in kwestie is?

"Ik kan daar natuurlijk geen absoluut antwoord op geven, maar in het algemeen ben ik toch geneigd de stem van de gemeenschap zwaar te laten meewegen."

Bas van der Graaf is predikant in Amsterdam.

© Bas van der Graaf

Deel dit artikel