Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Oorverdovende stilte

Home

HENNY DE LANGE

Joost Zwagerman brengt met zijn laatste tentoonstelling een ode aan de 'eeuwige waarheid van de stilte'.

Een 'onontkoombare' tentoonstelling wilde Joost Zwagerman maken, over het thema 'stilte'. Stilte kun je niet zien, toch hebben in de loop der eeuwen tal van kunstenaars geprobeerd dit fenomeen te verbeelden. Dat intrigeerde de schrijver. Het was een langgekoesterde droom om er een expositie over te maken. Van museum Kranenburgh in Bergen (NH) kreeg hij eind 2012 carte blanche. Deze zomer stond de tentoonstelling 'Silence Out Loud' nagenoeg in de steigers. Zwagerman had 150 werken van 80 Nederlandse en Vlaamse hedendaagse en moderne kunstenaars geselecteerd en teksten geschreven. De inrichting van de expositiezalen had hij ook net op papier vastgelegd, toen hij - vijf dagen later - op 8 september uit het leven stapte, op 51-jarige leeftijd. Het museum besloot, in overleg met de familie, om de tentoonstelling door te laten gaan.

In museum Kranenburgh is het nog nooit zo druk geweest als nu. Er zijn dagen dat er wel zevenhonderd mensen komen kijken naar Silence Out Loud. Bij eerdere goedlopende exposities trok het museum nooit meer dan vijfhonderd bezoekers per dag. Die belangstelling kan opgevat worden als een postuum eerbetoon aan Zwagerman die altijd zo flamboyant getuigde van zijn passie voor kunst. Of hopen bezoekers via deze tentoonstelling in het hoofd van de overleden schrijver te kunnen kruipen? Gaan ze zijn teksten anders interpreteren? Met andere ogen kijken naar de selectie die hij maakte?

Er valt haast niet aan te ontkomen om in deze tentoonstelling een afscheidsboodschap te willen zien. Dat begint al bij de entree, waar een citaat getuigt van het verlangen van Zwagerman naar stilte. "Stilte is een onderschatte levenswaarde. Stilte is als ademhalen: geen mens kan het zonder adem én zonder stilte stellen."

Lees verder na de advertentie

Eeuwige waarheid

Toch wees niets erop dat hij met deze expositie zijn leven wilde afsluiten. We zullen de neiging dus moeten weerstaan om er met andere ogen naar te kijken dan we zouden hebben gedaan als Zwagerman nog had geleefd.

Waarom was hij zo gefascineerd door het fenomeen stilte in de beeldende kunst? Bij de voorbereiding schreef hij dat hij een tentoonstelling wilde maken waarin, "in onze tijden van kakofonie en hoogtonigheid, de eeuwige waarde en, schrik niet, de eeuwige waarheid van de stilte wordt verbeeld, de stilte waarover Mark Rothko ooit zei (...) : 'Silence is so accurate'."

Twee dwingende vragen hielden hem bezig: Hoe kun je in deze tijden van tumult en eeuwige acceleratie, aangezwengeld door luidruchtige sociale media, nog stilte verkrijgen? En: Hoe kun je die stilte echt ervaren in een wereld waar die stilte steeds zeldzamer lijkt te worden?

Wat de bonte selectie kunstenaars op de tentoonstelling bindt is dat ze allemaal proberen stilte te verbeelden. Maar zoveel kunstwerken, zoveel soorten van stilte zijn er ook. Om er geen ratjetoe van te maken, zijn ze ondergebracht in categorieën als de witte stilte, religieuze stilte, de stilte van de leegte, van de abstractie, landschappelijke stilte, onvrijwillige stilte, stilte als noodlot en de stilte van de in zichzelf verzonken mens.

De tentoonstelling begint sereen, met overwegend witte werken. Verbeelden de witte, abstracte relïefs van Jan Schoonhoven, de ijl-witte olieverf van Robert Ryman en de witte acryldoeken van Jan Andriesse de volmaakte stilte? Of ervaren we de sublieme stilte bij de sacrale crucifixen van Marlene Dumas en Marc Mulders, het schilderij 'La religieuse' van François Bonvin en het ingetogen beeld 'Yoko V' van Don Brown? Of zijn het juist de lege landschappen van Chi Peng, Willem van Althuis, Anke Roder en Koen Vermeule of die lege kamer van Luc Tuymans die alle ruis weghalen?

Intens zwart

Halverwege kantelt de verstilde, haast mystieke sfeer abrupt met de doeken van Maaike Schoorel, zo intens zwart dat de oren ervan gaan suizen. Nog heftiger wordt het met de taferelen die Ronald Ophuis schildert. Hij verbeeldt de oorverdovende stilte die je kunt ervaren nadat er iets verschrikkelijks is gebeurd. Dat stilte keihard kan binnenkomen, laat ook Sarah van Sonsbeeck zien met haar glazen kubus waarin ze stilte had 'verpakt' en die met stoeptegels werd vernield.

De expositie is prachtig in balans. Tussen dewerken die bij wijze van spreken door de geluidgrens heengaan, kun je weer even op adem komen met verstilde intermezzo's als de zelfgeschapen wolk van Berndnaut Smilde, de zwevende ballonnen van Fiona Tan, het ijle schilderij 'Pier & Ocean' van Robert Zandvliet en de serene portretten van Desiree Dolron.

Het museum liet de selectie volledig aan Zwagerman over. Lopend over de tentoonstelling is het alsof hij er zelf bij is en laat zien hoe mateloos hij kon genieten van de meest uiteenlopende kunst. En hoe gulzig hij heeft gegraasd in musea en ateliers, op zoek naar passende werken. Maar ook hoeveel moeite het heeft gekost om op de rem te trappen. Zo hangen van een aantal door hem bewonderde kunstenaars meerdere werken, terwijl dat er soms ook wel minder hadden mogen zijn. Maar je vergeeft het hem als je hoort dat hij wel vier tentoonstellingen had kunnen vullen.

Storend is wel dat tekstbordjes ontbreken. Die zouden volgens het museum afleiden van het kijken. Maar je wilt toch in een oogopslag kunnen zien waar je naar kijkt, in plaats van in een boekje te moeten zoeken.

Dat doet verder niets af aan de impact van deze tentoonstelling: een overtuigende ode aan de stilte.

HHHH

Silence out loud, t/m 12 juni in Museum Kranenburgh, Bergen (NH)

Deel dit artikel