Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Oog voor het andere Indonesië

Home

IRIS LUDEKER

Tijdens de belangrijkste boekenbeurs ter wereld, de Frankfurter Buchmesse, staat vanaf vandaag Indonesië centraal, met schrijfster Laksmi Pamuntjak als belangrijk vertegenwoordiger. Zij geeft haar land een andere, gelaagde kijk op de eigen bloedige geschiedenis.

Er huizen twee zielen in de borst van Laksmi Pamuntjak. Aan de ene kant is ze een morbide pessimist, zegt ze, aan de andere kant een onverbeterlijke optimist. Wat wil je ook anders, in een land als Indonesië - die natie van 17.000 eilanden, van duizenden religies, etniciteiten, talen, identiteiten. Waar de bewoners elkaar vasthouden, maar waar de geschiedenis van de afgelopen eeuw uitwijst dat ze elkaar even makkelijk op bloedige wijze om zeep helpen.

Over dat laatste, de traditie van geweld die Indonesië óók bijeen houdt, gaat Pamuntjaks magnum opus 'Amba, of de kleur van rood', een boek waar ze tien jaar aan werkte en dat in 2012 verscheen. Nu is er een Nederlandse vertaling. Het is een liefdesverhaal, een tragisch liefdesverhaal natuurlijk, waarin historische omstandigheden de geliefden uiteen drijven. "Ik wilde laten zien hoe de geschiedenis ingrijpt in het persoonlijk leven van mensen, hoe ze machteloos staan, hoe hun leven in een moment kan veranderen", zegt Pamuntjak, die onlangs Nederland bezocht. "Maar ik geloof ook in de liefde, hoe die mensen bij elkaar houdt - juist in tijden van vernietiging ontstaan compassie en empathie die haat en bitterheid overstijgen."

Centraal in haar roman staat het jaar 1965, beginpunt van een van de bloedigste episodes uit de Indonesische geschiedenis. Een mislukte staatsgreep op 30 september van dat jaar, toegeschreven aan communisten, leidde tot een machtsgreep van generaal Soeharto, die president Soekarno op een zijspoor dirigeerde. Het was ook het startschot voor de staatsgeleide vervolging van iedereen die een zweempje 'rood' (communistisch) was. In de orgie van geweld die volgde, kwamen zeker een half miljoen mensen om, mogelijk veel meer.

Het is een zwarte bladzijde in de geschiedenis van Indonesië, maar evengoed een blinde vlek. Want wat er gebeurde in 1965 werd onderdeel van een propagandacampagne die zijn weerga niet kende. Pamuntjak, die de gebeurtenissen nu 'een genocide' noemt, kan er zelf over meepraten. "Ik ben geboren in 1971, en ik heb in mijn jeugd nooit iets anders gehoord dan die propaganda. Het Soeharto-regime schotelde ons een eenzijdige lezing van de geschiedenis voor - het was een onafgebroken, systematisch, obsessief project waarin het communisme als het kwaad werd afgeschilderd, en communisten als een bedreiging van de staat. Als je opgroeit met zo'n mythe, dan ga je het op een gegeven moment geloven."

Lees verder na de advertentie

De 'waarheid'

Pamuntjak zelf deed er lang over om achter de 'waarheid' te komen. Want hoe kosmopolitisch ze ook werd opgevoed - haar keurige Britse accent getuigt van haar kostschooljaren in Singapore en een studietijd in Engeland - over 1965 kreeg zij nooit iets anders te horen dan de officiële versie van de geschiedenis. "Wij praatten thuis veel over politiek, mijn moeder woonde lang in Nederland, mijn vader studeerde in Nederland en Duitsland. Zij leerden me de geschiedenis te bevragen, maar niet dit stukje. Mijn vader was zelf flink anti-communistisch. Voor hem was het niet belangrijk om erover te praten, hoewel hij op andere vlakken heel kritisch was op Soeharto."

Zo duurde het tot Pamuntjak in Australië ging studeren dat ze erachter kwam wat er in 1965 was gebeurd, hoeveel doden er waren gevallen. "Toen pas drong de volledige betekenis, en de impact tot me door." Terug in Indonesië kwam ze eindelijk ook mensen tegen die hun eigen verhaal hadden over 1965. Talloze mensen bleken individueel te worstelen met hun persoonlijke geschiedenis - zonder dat er een collectief verhaal, een gemeenschappelijke herinnering was. 'Dit was uiteindelijk Indonesië, waar iedereen een persoonlijk verhaal had waar je hart van omdraaide in je lijf', schrijft ze in haar roman.

Langzaam ontstond in Pamuntjak de behoefte ooit iets met deze episode te doen, als schrijver, als denker. "Niet meteen, pas rond 2003, maar ik voelde wel een brandend verlangen het onderwerp uit mijn systeem te krijgen." Daarna duurde het nog tien jaar, waarin het onderwerp in haar groeide. "Het is niet een boek dat ik had kunnen schrijven toen ik nog zo jong was, ik had de ervaring niet om de omvang van deze tragedie te omvatten."

Historisch bewustzijn

Ze had de tijd mee, want na de val van Soeharto in 1998 ontstond ruimte om vrijer te spreken. "Toen kwam er vrijheid van meningsuiting, ruimte voor revisionistische geschiedschrijving. Sindsdien zijn er academici, kunstenaars, schrijvers die over dit soort maatschappelijke issues schrijven. Maar we zijn nog altijd maar met weinig, we bereiken niet 250 miljoen Indonesiërs."

Dat er nog veel werk te verzetten is, bleek onder meer in 2009, toen een peiling onder studenten in Jakarta uitwees dat de helft van hen niet wist wat er in 1965 was gebeurd. "We hebben nog altijd geen historisch bewustzijn. Soeharto was 32 jaar aan de macht, en sinds zijn val zijn er nog geen 32 jaar verstreken. We zitten nog steeds met zijn opvattingen over natievorming en zijn omgang met de geschiedenis. We hebben nog niet geleerd introspectief te zijn."

Ook de nieuwe president Joko Widodo, die vorig jaar gekozen werd, blijkt (nog) niet in staat die houding te doorbreken. "Ik was heel enthousiast toen hij werd verkozen, hij belichaamde verandering, hij leek heel authentiek. Hij beloofde om onderzoek te doen naar alle mensenrechtenschendingen uit onze recente geschiedenis, inclusief 1965. Maar daar is hij op teruggekomen! Nog maar kort geleden heeft hij gezegd dat hij geen excuses zal maken voor 1965. En er is geen enkel zicht op dat hij werk zal maken van waarheid en verzoening, compensatie voor de slachtoffers en nabestaanden of juridische vervolging van daders. Niets van dat alles."

Pamuntjak heeft haar hoop wat dat betreft nu gezet op een 'Volkstribunaal' dat volgende maand van start gaat in Den Haag (hoofdstad van het internationaal recht), een initiatief van slachtoffers en nabestaanden waarbij internationale deskundigen in een rechtbanksetting naar de gebeurtenissen van 1965 zullen kijken. Niet om tot juridische uitspraken te komen, wel om een alternatieve geschiedschrijving te creëren - waar de Indonesische overheid in de toekomst hopelijk haar voordeel mee kan doen.

"Je moet blijven proberen", zegt Pamuntjak. "Het is pijnlijk, maar je moet doorgaan tot er iets breekt. In de tussentijd is het belangrijk dat we verhalen blijven vertellen, dat er romans geschreven worden, dat er documentaires worden geproduceerd. Schrijvers moeten doen waar ze goed in zijn: de gaten vullen, met hun menselijkheid als instrument. Ook al hebben we meer nodig."

Geweldsuitbarstingen

'Amba' is Pamuntjaks eigen bijdrage aan die alternatieve geschiedschrijving, aan het verhalen-vertellen. Over 1965, maar niet alleen, want haar ambities reiken verder. "We moeten ook kijken naar ander geweld, in de jaren veertig, de jaren vijftig, naar de religieuze onlusten in de Molukken rond de eeuwwisseling. Al die geweldsuitbarstingen hangen met elkaar samen, het is een geschiedenis die zich telkens herhaalt."

Feitelijk, meent Pamuntjak, is het Indonesische geweld altijd een vorm van geweld binnen de familie: telkens weer staan ze tegenover elkaar - familieleden, buren, naasten. Vandaar dat haar roman nadrukkelijk refereert aan de mythe van Amba, een verhaal uit het hindoeïstische epos Mahabharata - dat nog altijd een belangrijke rol speelt in de Indonesische verhaaltraditie, ook al is het land overwegend islamitisch. "Dat verhaal is een tijdloze allegorie over oorlog in de familie, het bood me een kader om te schrijven over de geschiedenis - maar niet zwart-wit."

Want in 'Amba', hoe tragisch het verhaal verder ook verloopt, toont Pamuntjak zich ook de 'onverbeterlijke optimist' die ze zegt te zijn. Ze toont er een andere, alternatieve omgang met geweld en met geschiedenis: want waar de hoofdpersonen in de mythe kiezen voor wraak en vergelding, kiezen Pamuntjaks personages voor berusting, voor vergeving - voor grijstinten in plaats van zwart of wit. Dat kan ook, zegt ze daarmee, er is misschien wel een uitweg. Zoals ze schrijft aan het begin van haar roman: 'Alle verhalen bestaan om nogmaals te worden geschreven'.

Bestseller in eigen land

Laksmi Pamuntjak zal de komende week vast druk zijn op de Frankfurter Buchmesse, waar Indonesië centraal staat. De schrijfster (1971) is in Duitsland zelf al doorgebroken - de vertaling van haar roman 'Amba of de kleur van rood' voert er lijstjes aan van de beste vertaalde buitenlandse roman. In Indonesië zelf werd 'Amba' een bestseller en is de roman toe aan een zesde druk, een behoorlijke prestatie voor een land waar weinig mensen lezen.

Pamuntjak verwierf overigens in eerste instantie bekendheid als dichter en als foodie (ze heeft een eetblog). Ze schrijft met enige regelmaat opiniestukken voor onder meer The Guardian.

'Amba, of de kleur van rood', Laksmi Pamuntjak. Xander Uitgevers, 192 blz. 19,95 euro

Deel dit artikel