ONDERDAK VOOR EEN WONDERWAPEN

home

MARK TRAA

La Coupole heet het bezoekerscentrum - de koepel. Een nauwkeuriger benaming is overbodig, want iedereen in de wijde omtrek van Wizernes weet precies welk monstrueus bouwwerk ermee wordt bedoeld. Ruim vijftig jaar al ontsiert de betonnen puist de groene heuvels rond het Noord-Franse dorp. Maar wie weet nog welke rol het reusachtige putdeksel speelde in de Tweede Wereldoorlog?

De oudere inwoners van de streek kunnen zich ongetwijfeld nog wel herinneren wanneer de terugtrekkende Duitse bezetters de bouw van hun Sonderbau ('speciale constructie') staakten en hem in onvoltooide staat achterlieten. Dat was in juli 1944, na vijf maanden van hevige bombardementen door geallieerde vliegtuigen.

De 5 ton zware Tall boy-bommen veranderden de omgeving van de koepel in een maanlandschap. In Wizernes zelf vielen 55 doden, in het naburige Helfaut 21. De koepel hield stand, maar de krijtrotsen eromheen stortten in. Op 28 juli gaf Adolf Hitler opdracht de bouwwerkzaamheden te staken. Zijn Vergeltungswaffen 2, het wonderwapen waarmee hij het verloop van de oorlog in zijn voordeel wilde beslechten, zou niet vanuit de bunker maar vanaf mobiele lanceerinstallaties op Londen en Antwerpen worden afgevuurd. Vanuit Nederland.

Generaal Walter Dornberger had het van meet af aan gezegd: vanuit bunkers zoals die in Wizernes lanceer je geen raketten. De commandant van het proefstation voor de V-2 projectielen in Peenemünde, aan de Duitse Oostzeekust, wist dat de V-2's het beste op de geniepige manier konden worden afgevuurd: vanaf een speciale truck-met-oplegger vanuit een woonwijk. Snel gereedmaken, snel lanceren en wegwezen. Kolossale bunkers zouden alleen maar bommen aantrekken.

Maar Hitler hóudt van bunkers. Zijn redenatie: iedere bom op een bunker in Frankrijk is er eentje minder op een stad in Duitsland. Bovendien is zijn Organization Todt, belast met de bouw van de enorme verdedigingsconstructies langs de Kanaalkust, zeer bedreven in het bunkerbouwen.

Bewapeningsminister Albert Speer heeft geen moeite zijn Führer hiervan te overtuigen. In december 1942 besluit deze dat er in de bossen bij het dorpje Eperlecques, ten zuidoosten van Calais, een bunker wordt gebouwd die plaats moet bieden aan 108 V-2's. Onder een dak van 5 meter dik gewapend beton moeten de raketten worden gereedgemaakt en op spoorrails naar buiten worden gereden voor de lancering. De bouw van Kraftwerk nord west moest in oktober 1943 zijn voltooid.

In mei van dat jaar krijgen verkenningsvliegtuigen van de Royal air force de bouwput in de gaten. Een maand later geeft Winston Churchill opdracht de constructies plat te gooien. Het bombardement vindt plaats in augustus 1943, tien dagen nadat ook het V-2-proefstation in Peenemünde de volle laag heeft gekregen.

Na een tweede reeks bombardementen stelt de Organization Todt het noordelijke deel van de bunker in Eperlecques buiten gebruik. In oktober 1943 schrijft Churchill aan de Amerikaanse president Roosevelt: “We hebben de bunker zo zwaar beschadigd dat de Duitsers tijdens een bijeenkomst, twee dagen nadien, besloten de installatie op te geven. Er werkten zesduizend Franse dwangarbeiders. Toen zij tijdens een luchtaanval in paniek raakten, werden ze beschoten door enkele landgenoten die de orde moesten handhaven. Dat gebeurde op zo'n brute wijze dat een Duitse officier een van die jonge zwijnen doodschoot. Een week later kwamen de Duitsers op hun beslissing terug en hervatten ze de werkzaamheden. Drieduizend arbeiders keerden terug naar de bouwplaats.”

Besloten was ondanks de voortdurende bombardementen het zuidelijk deel van de bunker, een fabriek voor vloeibare zuurstof, te voltooien. De zuurstof was een belangrijk bestanddeel van de brandstof voor de V-2. Voor de raket zelf werd een nieuwe lanceerplaats gezocht. En gevonden: op een heuvel nabij het iets zuidelijker gelegen Wizernes.

In oktober 1943 worden 1 300 dwangarbeiders, vooral Fransen en Russen, tewerkgesteld in een krijtgroeve bij het dorp. In de maanden die volgen graven ze een gangenstelsel van 7 kilometer lengte. In de onderaardse fabriek moeten weldra aan de lopende band V-2's worden gereedgemaakt voor de start, net buiten de 'voordeur' van het complex. Het schema voorziet in vijftig lanceringen per etmaal.

Het geallieerde opperbevel is al een maand na het begin van de bouw op de hoogte van de toegenomen bedrijvigheid bij Wizernes. Met grote regelmaat worden verkenningsvluchten uitgevoerd. Een bombardement laat echter op zich wachten, ook als vanaf januari 1944 duidelijk wordt dat de Duitsers een reusachtige betonnen koepel aan het bouwen zijn, 42 meter boven het gangenstelsel. Van dag tot dag volgen nieuwsgierige analisten in Londen de vorderingen op luchtfoto's.

Op de heuvel bij Wizernes snijden de arbeiders eerst een ruwe koepelvorm uit in de krijtrotsen. In vijf weken tijd wordt 55 000 ton gewapend beton op deze 'gietvorm' aangebracht, totdat een ronde plak met een diameter van 71 meter en een dikte van vijf meter is ontstaan.

Vervolgens wordt, buiten het zicht van de geallieerde verkenningsvliegtuigen, het krijtsteen onder de koepel weggehaald. Diep in de heuvel moet een zeshoekige zaal komen van 21 meter hoogte, waar de V-2 raketten kunnen worden gereedgemaakt voor de start. Via twee spoortunnels - Gretchen en Gustav - en langs toegangsdeuren van anderhalve meter dikte kunnen de raketten naar buiten worden gebracht.

In maart 1944 beginnen de geallieerde luchtaanvallen op de bouwput - Bauvorhaben 21 - in Wizernes. Aan werken komen de dwangarbeiders nauwelijks meer toe. In mei klinkt het luchtalarm 229 keer. De vrijwel voltooide koepel blijft wonderwel buiten schot, maar de krijtrotsen kunnen de onophoudelijke dreunen niet verdragen. Op 6 juli, een maand na de geallieerde invasie in Normandië, doet een Tall boy de bouwplaats in zijn voegen kraken en worden de constructiewerkzaamheden gestaakt.

51 jaar lang gebeurt er niets.

Dan keren de betonmolens en de graafmachines terug op de heuvel bij Wizernes. Er verrijst een bezoekerscentrum met broodjes- en blikjesautomaten en een souvenirwinkel: plastic schaalmodelletjes van de V-2 die Wizernes nooit heeft gezien. Onder de koepel wordt een expositie ingericht over de geschiedenis van de ruimtevaart, de rol van de V-2 daarin én over de bezetting van Noord-Frankrijk.

Het 'Historisch centrum over de oorlog en de ontwikkeling van de raket' is in mei dit jaar geopend. Bezoekers worden door een lange, door dwangarbeiders uitgehakte gang, Ida geheten, de heuvel in geleid. In Ida is het killetjes - 7 graden Celsius, meldt de informatiefolder - en regent het altijd. Water dat door de krijtrotsen is gesijpeld, drupt langs de muren en van de plafonds.

Ook in de beide filmzalen, pal onder de betonnen koepel, staan hier en daar plasjes water op de stoelen. Verder doet weinig vermoeden dat we ons in een bunker bevinden, een van de allergrootste in Europa nog wel, en ongetwijfeld een van de zwaarst gebombardeerde. De expositie voegt weinig warmte toe aan de alom voelbare kilte. Het zijn vooral apparaten die worden getoond.

Een in films en op afbeeldingen veelvuldig zichtbaar mens: Wernher von Braun, geestelijk vader van de V-2 en later dé man achter de Amerikaanse ruimtevaartsuccessen. De gedachtesprong van de Franse bunker, waar nooit een raket is gesignaleerd, naar Cape Canaveral en de maanlandingen is érg groot, maar Wizernes presenteert zich natuurlijk liever als kraamkamer van de ruimteraket dan als geboorteplaats van een massavernietigingswapen.

Nauwelijks zichtbare mensen: de inwoners van Wizernes en omliggende dorpen wier bestaan tussen oktober 1943 en juli 1944 een ware hel moet zijn geweest. Een invasie van bouwmachines, dwangarbeiders, opzichters en nazi-ingenieurs, gevolgd door maandenlange bombardementen. De betonnen schijf op 'hun' heuvel mag dan naar alle maatstaven een indrukwekkende bouwtechnische prestatie zijn, door de omwonenden zal hij toch vooral in verband worden gebracht met angstige nachten in schuilkelders.

Weinig aandacht is er ook voor de dwangarbeiders die de koepel bouwden en de ruimte eronder wegkapten. In een film wordt wel stilgestaan bij het lot van de gevange- nen in het werkkamp Dora in het Harzgebergte. Daar werden de V-2 raketten gebouwd onder omstandigheden die nog zwaarder waren dan die in Wizernes. In Dora stierven naar schatting tienduizend mensen bij de productie van de V-2, twee maal meer dan het aantal slachtoffers dat de raket maakte in vooral Londen en Antwerpen.

Slechts een fractie van de V-2 bunker is toegankelijk voor het publiek. Die wetenschap dat er nog veel meer is, maakt het verblijf in de zaal waar de raketten moesten worden klaargemaakt voor de start extra indrukwekkend. De zaal is nooit voltooid, in feite lopen bezoekers door een vrij nauwe corridor langs de 21 meter hoge muren. Het middengedeelte van de ruimte is nog niet weggehakt.

Een blik omhoog maakt iets van de dimensies duidelijk. Het plafond is écht hoog. Metalen strips voorkomen dat brokken krijtsteen naar beneden vallen. Wie probeert de rotsmassa's weg te denken en te vervangen door tientallen V-2's die hier in afwachting van hun dodelijke missie in stellages aan het plafond hadden moeten hangen, kan het meest indrukwekkende moment van zijn bezoek beleven.

De doorgewinterde bunkersnuiver moet óók naar het nabije Eperlecques, waar dat andere inderhaast verlaten V-2 gebouw al sinds 1974 is opengesteld voor het publiek. Het bezoek heeft een minder geregisseerd karakter dan dat in Wizernes. Ook in Eperlecques drupt de regen naar binnen. Het skelet van de bunker maakt indruk, vanwege de afmetingen - 75 meter lang, 35 meter breed en 33 meter hoog - én vanwege de begeleidende commentaarstem die zéér luid en duidelijk vanuit speakers tussen de bomen schalt.

In Eperlecques geen Wernher von Braun, geen schaalmodellen en geen animatiefilms. Wél een krakkemikkige diashow, op verveloze houten bankjes te bekijken tussen de vallende regendruppels door. En buiten het meest indrukwekkende monument voor de omgekomen dwangarbeiders: enkele tijdens een bombardement inderhaast achtergelaten, nog gevulde zakken cement. Onberoerd sinds de zomer van 1944, de zomer waarin de opmars van de raket omwille van de vrede moest worden gestuit.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie