Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet iedereen loopt direct warm voor rebelse Rousseau

Home

Marc van Dijk

Vwo-4-leerlingen van het Amsterdamse Montessori Lyceum discussiëren over de denkbeelden van JeanJacques Rousseau. © JEAN-PIERRE JANS

Filosofiedocent Yoram Stein vindt de kersverse lesbrief over Jean-Jaques Rousseau 'nogal braaf'. Het gestencilde blaadje vat het leven en werk van de in Genève geboren denker in acht kantjes samen. Maar wel gekuist. "Rousseau was een onuitstaanbare man die met iedereen ruzie kreeg", zegt Stein. "Gek genoeg vermeldt de lesbrief nergens dat Rousseau openhartig schreef over zijn avonturen als kwajongen die urineerde in de soepketel van de buurvrouw en zijn leven als potloodventer."

Stein, in een vorig leven filosofieredacteur van Trouw, geeft sinds acht jaar op verschillende scholen filosofieles. Op verzoek van de stichting Internationale Spinozaprijs legt hij de lesbrief over Rousseau op een ochtend voor aan zijn vwo-4-leerlingen op het Amsterdamse Montessori Lyceum.

Deze lesbrief voor scholieren is de opvolger van een succesvolle brochure over Nederlands beroemdste filosoof Spinoza, die vorig schooljaar door ruim 10.000 leerlingen gelezen werd. In dit 'Rousseaujaar' moet de nieuwe lesbrief minstens zo'n groot succes worden.

Stein deelt de lesbrief uit aan zijn leerlingen en trekt daarna zijn eigen plan. Wel neemt hij het thema van de lesbrief over: hoe relevant is Rousseau nog voor deze tijd? Stein vertelt hoe de ideeën Rousseau komen aanwaaien op een dag in oktober 1749. Die dag leest de filosoof in een Parijse krant dat de Academie van Wetenschappen van Dijon een prijs uitlooft voor het beste antwoord op de vraag: 'Of het herstel van kunst en wetenschap de zeden helpt verlichten?'

Rousseau is zo onder de indruk van zijn eigen antwoord dat hij eerst zijn bewustzijn verliest. Als hij zijn antwoord daarna uitwerkt in zijn 'Vertoog over de kunsten en de wetenschappen' wint hij niet alleen de prijsvraag, maar ook wereldroem. Stein tegen de leerlingen: "Maar vóór ik vertel wat Rousseaus antwoord is, wil ik graag jullie antwoord weten: is de mens in morele zin beter geworden door kunst en wetenschap?"

De klas verdeelt zich in drie kampen: vier leerlingen die de vraag bevestigend beantwoorden in de ene hoek, in de andere hoek slechts twee leerlingen die denken dat kennis en wetenschap ons niet beter hebben gemaakt (het antwoord van Rousseau) en daartussenin de meerderheid: de groep die er nog niet uit is.

"Kennis heeft de situatie van de mens wel veranderd, maar niet de mens zelf. De natuur van de mens kan je niet veranderen", zegt leerling Thor.
"Ik denk dat we er wel degelijk op vooruit zijn gegaan", zegt Lotus. "Kennis neemt onwetendheid weg. De mens is daardoor minder bang geworden."

Stein kondigt aan dat hij enkele minuten in de huid zal kruipen van Rousseau. Met een opengeslagen boek van de denker begint hij hartstochtelijk een monoloog: "O mens, uit welke streek je ook komt en welke meningen je ook hebt, luister! Dit is je geschiedenis zoals ik haar heb menen te mogen aflezen, niet uit de boeken van je soortgenoten die leugenaars zijn, maar uit de natuur, die nooit liegt. De tijden waarvan ik ga spreken liggen ver achter ons. Hoezeer ben je anders geworden dan je eens was."

We zijn vervreemd van onze natuurlijke oorsprong, maar diep van binnen zit die oude mens nog steeds, zo denkt Rousseau, en dat is degene die je werkelijk bent. Door onze corrupte cultuur zijn wij onszelf kwijtgeraakt, wij zijn nep geworden. We dragen kleren, maken ons voortdurend druk over hoe we overkomen in de ogen van anderen, werken aan ons Facebookprofiel. Dit alles maakt ons onvrij. Stein leest voor: "De wetenschappen hebben ons verslaafd gemaakt aan luxe, de medische wetenschap heeft ons zwak gemaakt, terwijl het goede leven het simpele leven is, in harmonie met de natuur."

Een meisje doet iets met haar telefoon. Zou ze haar Facebook-pagina aan het checken zijn?

Stein toont een fragment uit de filmhit 'Avatar' van James Cameron. De mensen hebben de aarde verwoest en dreigen nu de prachtige planeet Pandora hetzelfde lot te laten ondergaan. We zien hoe de hoofdpersoon onhandig door de jungle manoeuvreert, onbekend als hij is met zijn eigen oorsprong. Dit in contrast met het wonderschone vrouwelijke wezen dat hij daar aantreft, en dat hem spaart omdat er een vliegend beestje op de pijl van haar gespannen boog gaat zitten. Zij staat nog in contact met de natuur. Het kan niet anders of de beschaafde indringer valt als een blok voor zoveel puurheid.
In Hollywood zullen ze het misschien niet eens ontkennen, maar in het klaslokaal willen ze er niet zomaar aan dat deze idealisering van de oermens alomtegenwoordig is, laat staan dat hij op Rousseau is terug te brengen.

Leerling Jonathan: "We kunnen toch moeilijk teruggaan naar de natuur, nu we onze kennis eenmaal hebben. Bovendien: iedereen is nu over het algemeen een stuk aardiger voor elkaar dan in de oertijd."
Stein legt uit dat ook Rousseau niet dacht dat we terug in de tijd zouden moeten gaan, maar dat hij de idealisering van de natuur alleen gebruikte om te laten zien wat er mis was in zijn eigen tijd - die al aardig begon te lijken op de onze. Oude zekerheden vielen weg, de techniek schreed voort en het leven werd steeds comfortabeler. Rousseau zag een mogelijke oplossing in een maatschappij waarin mensen weer zouden leven rond collectieve, bewust gedeelde belangen.

De leraar kan praten als Brugman, al dan niet in de gedaante van Rousseau, maar vrijwel niemand verandert van stoel. Rosa zegt ervan overtuigd te zijn dat ze haar iPhone uitsluitend gekocht heeft omdat ze hem handig vindt om te hebben, niet omdat haar klasgenoten er ook één hebben.

Alleen Eweghana heeft zich door Rousseau laten overtuigen. Vooral via het filmfragment, zegt ze. "Het is maar de vraag of wij nog naar een andere planeet kunnen als de aarde onleefbaar is geworden, zoals in die film."

Stein is niet teleurgesteld, maar wel verrast. Hij had verwacht dat hij de leerlingen zonder al te veel moeite mee had kunnen krijgen in het gedachtengoed van Rousseau. Maar ze vinden Rousseaus analyse 'te extreem' en 'overdreven'. Ziekmakende tijd? Terug naar de natuur? Zo slecht hebben we het niet.

Stein, na de les: "Ik merk het vaker, als ik in de klas probeer om de maatschappijkritiek van filosofen voor het voetlicht te brengen: de leerlingen zijn over het algemeen zo tevreden met hun leven, dat ze niet echt op kritische visies zitten te wachten."

Thor, die nog even is blijven hangen: "Als je in zo'n visie meegaat, dán maak je je er pas echt makkelijk van af."

De Rousseau lesbrief, geschreven door Hans Dijkhuis, is uitgegeven door Stichting Internationale Spinozaprijs. Verkrijgbaar via www.spinozalens.nl

Weinig moderne filosofen zijn zo invloedrijk als Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). In zijn driehonderdste geboortejaar onderzoekt Trouw de actualiteit van zijn ideeën.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie