Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet het aardbevingsrisico, maar de perceptie telt

Home

Mark van Vugt

© Trouw
Hoofdzaak

Tijdens mijn studie psychologie in Groningen las ik ooit onderzoek naar hoe mensen risico's waarnemen. Men vroeg burgers een schatting te maken van het gevaar van een nucleaire ramp. 

Na de incidenten bij kerncentrales in de VS (Three Miles Island) en Oekraïne (Tsjernobyl) waren dergelijke onderzoeken heel populair. Tegen de verwachtingen in bleek dat mensen de gevaren lager inschatten naarmate ze dichter in de buurt van een kerncentrale woonden. Als verklaring stelden de onderzoekers dat mensen naar rechtvaardiging zochten waarom ze bij een reactor woonden en daardoor pasten ze hun risicoschatting naar omlaag aan.

Lees verder na de advertentie

Gronings perspectief

Ik moest hieraan denken bij het lezen van het lijvige onderzoeksrapport 'Gronings perspectief' van een team van sociaal-psychologen over het effect van de aardbevingen in Groningen op de geestelijke gezondheid van de bewoners. Zouden de inwoners die het meest bedreigd worden ook hun persoonlijk risico lager inschatten? Dat lijkt niet het geval. De onderzoekers deelden de bewoners in op basis van de zichtbare schade die hun huizen hebben opgelopen als gevolg van de bevingen. Het gaat om een groep van ongeveer 85.000 mensen in de regio die meervoudige schade hebben. Die blijken er het slechtst aan toe. Zij voelen zich minder veilig, zijn banger, meer gestrest, hebben minder vertrouwen in de overheid en zijn minder hoopvol over de toekomst.

Binnen die groep met meervoudige schade zijn er volgens schattingen ongeveer 10.000 mensen met daadwerkelijke gezondheidsklachten, zoals slapeloosheid, verhoogd ziekteverzuim, en burn-out als gevolg van de aardbevingsproblematiek. Ook al betreft dit onderzoek alleen zelf-gerapporteerd gedrag en worden er geen medische gegevens gerapporteerd, deze uitkomsten zijn alarmerend. Hoe kun je de reacties in Groningen wetenschappelijk duiden?

Het risico op een aardbeving wordt overschat als gevolg van de zichtbare consequenties ervan

Verkeerde schatting

Als mensen gevraagd wordt een risicoschatting te maken van uiteenlopend gedrag, van vliegen tot onveilig vrijen en van het wonen aan water tot het bedienen van tuingereedschap, levert dat interessante resultaten op. De mens blijkt minder gevaar te zien bij gedrag dat vrijwillig en controleerbaar is en waarvan het gevaar niet direct zichtbaar is. Een voorbeeld: hoeveel mensen denkt u dat er jaarlijks verdrinken in Nederland? Dat zijn er ongeveer tachtig, waarvan de meeste kinderen. Waarschijnlijk schat u het risico lager in, omdat zwemmen een vrijwillige activiteit is, waarvan je het risico zelf in de hand denkt te hebben. U denkt er waarschijnlijk niet eens over na als u een zwembad bezoekt.

Voor het aardbevingsgevaar geldt het omgekeerde. Hier worden de gevaren overschat omdat het geen vrijwillig - men heeft er niet zelf voor gekozen om in een bevingsgebied te wonen - en geen voorspelbaar risico is; het kan op ieder moment toeslaan, zoals de beving bij Zeerijp van vorige maand. Ook wordt het risico overschat door de zichtbare consequenties ervan - de scheuren in de muren en de gaten in het plafond - en doordat de consequenties waarschijnlijk nog generaties lang merkbaar zullen zijn.

Op plekken waar continu aard­be­vings­ge­vaar dreigt, zoals Tibet en Japan, zoeken mensen hun heil in rituelen en religie. Maar daar zie ik de nuchtere Groningers zich niet direct aan overgeven

Omgaan met risico's

Hoe kun je het beste omgaan met dit soort risico's, waarvan we weten dat ze veel stress kunnen opleveren? Op sommige plekken in de wereld waar continu aardbevingsgevaar dreigt, zoals in Tibet en Japan, zoeken mensen hun heil in rituelen en religie. Maar daar zie ik de nuchtere Groningers zich nog niet direct aan overgeven. Het stopzetten van de gaswinning kan het risico controleerbaar maken, maar waarschijnlijk niet direct wegnemen. Wat rest, is iets doen aan de zichtbare schade. Onmiddellijke reparaties en afhandeling van schade kunnen de risico's draaglijker maken, evenals de garantie van een minimale verkoopprijs voor de huizen. Het zorgt er bovendien voor dat de gemeenschap niet wordt gesplitst in een groep van pechvogels en geluksvogels, wat de cohesie van een gemeenschap kan ondermijnen. 

Het zou slim zijn als de overheid en de minister kennis zouden nemen van de wetenschap over risicoschattingen, omdat dit belangrijke handvatten kan bieden voor de oplossing van deze menselijke tragedie die zich in eigen land afspeelt.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU en verbonden aan de universiteit van Oxford. Lees hier zijn eerdere columns.

Deel dit artikel

Het risico op een aardbeving wordt overschat als gevolg van de zichtbare consequenties ervan

Op plekken waar continu aard­be­vings­ge­vaar dreigt, zoals Tibet en Japan, zoeken mensen hun heil in rituelen en religie. Maar daar zie ik de nuchtere Groningers zich niet direct aan overgeven