Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet elke academie is dol op religie

Home

Karen Hagen

Op de muren van het 'zweetkamertje' van de Leidse universiteit hebben talloze afgestudeerden en gepromoveerden door de jaren heen hun naam geschreven of een tekening gemaakt. © Patrick Post

Mag een wetenschapper zijn proefschrift een religieus motto meegeven? Aan de meeste universiteiten wel, maar in Leiden niet. 'Ik zie dit als een uiting van seculier fundamentalisme.'

Diep verscholen in een kelder van de Vrije Universiteit in Amsterdam staan drie microfoons, wat gitaren en een tamboerijn klaar. Studenten druppelen in groepjes binnen en nemen een kop koffie of thee. Campuspastor Peter Roelofsma heet iedereen welkom voor de gebedsgroep. Een keer per week wordt de kelder daarvoor ingericht - een uurtje in de lunchpauze tussen de colleges door, voor studenten die behoefte hebben aan bezinning.

Daar komt René Smit binnen. De voorzitter van het college van bestuur van de VU is deze week gastspreker op het gebedsuur. "Ik was in de verkeerde kelder", verontschuldigt hij zich.

Roelofsma gaat voor in gebed en zet dan een lied in. De studenten zingen mee, sommige sluiten hun ogen. Na het zingen is het weer tijd voor gebed. Een geneeskundestudent dankt hardop dat hij in zijn lunchpauze op de universiteit mag bidden.

"Onze universiteit faciliteert zulke initiatieven graag", zegt bestuursvoorzitter Smit. "Het is belangrijk om te weten wat mensen inspireert. Daarom bieden we alle gelovigen ruimte om samen in dialoog te gaan. We sluiten niemand uit."

Zo vanzelfsprekend als volgens Smit aan de VU de ruimte voor religie is, is dat aan andere universiteiten niet. Neem Leiden. In februari ontstond aan die universiteit ophef toen jurist Fred Schonewille als motto in zijn proefschrift een bijbeltekst in het Latijn wilde opnemen. Een citaat uit psalm 111 leek hem toepasselijk: 'Het begin van wijsheid is ontzag voor de Heer. Zijn roem houdt stand, voor altijd.'

Van de universiteit kreeg Schonewille evenwel opdracht het citaat uit zijn proefschrift te verwijderen. "Ik vind het besluit beschamend voor een universiteit die is geworteld in godsdienstvrijheid", reageerde de promovendus in universiteitsblad Mare. "Ik zie het echt als een uiting van seculier fundamentalisme."

Schonewille heeft formeel bezwaar gemaakt tegen de beslissing. Schonewille: "Mocht het bezwaar afgewezen worden, dan zal ik de kwestie voorleggen aan de rechter. Het gaat mij er niet om mijn gelijk te halen, maar ik wil de Universiteit Leiden ertoe bewegen het beleid te veranderen."

Het Leidse universiteitsbeleid, zegt woordvoerster Caroline van Overbeeke, stelt dat een religieuze formulering alleen in het dankwoord van een proefschrift past. "Daar kun je persoonlijker zijn. Een religieus motto aan het begin van een wetenschappelijke publicatie is niet de juiste plek." Volgens de woordvoerster kan elke promovendus van tevoren weten dat de universiteit deze regel hanteert. "Het verbod is al langer ingevoerd, alleen we passen dit nu strikter toe. Het staat mensen vrij om ergens anders te promoveren."

Overigens leert een blik op het promotiereglement van de Universiteit Leiden dat nergens met zoveel woorden religieuze motto's verboden worden. Er staat in het reglement alleen dat er op 'terughoudende' wijze bedankt moet worden.

Is Leiden een uitzondering, of hanteren andere universiteiten zonder christelijke grondslag eenzelfde beleid voor religieuze uitingen? De Universiteit van Amsterdam ziet geen probleem, zegt woordvoerder Joost van Tilburg. "Wij zijn een openbare universiteit, iedereen mag zelf bepalen wie hij bedankt en hoe hij dat doet. Dat mag ook in de vorm van een religieus motto in een proefschrift, hoewel ik dat niet vaak tegenkom. Wel heb ik soms dankwoorden aan God of Allah voorbij zien komen in proefschriften. We kunnen dat gescheiden zien van de inhoudelijke wetenschappelijke publicatie. In het promotiereglement is hier ook niets over opgenomen."

Hetzelfde geldt voor de Rijksuniversiteit Groningen. "We hebben er geen speciale richtlijnen voor", zegt woordvoerder Jos Speekman. Hij vervolgt: "Sterker nog, de pedel (een functionaris die de formele kant van promoties regelt, red.) kan zich niet herinneren dat er promovendi waren die naar iets religieus verwezen. Het is hier geen kwestie en we hebben er nog nooit over nagedacht." Dan realiseert Speekman zich dat het motto van zijn universiteit ook een religieuze verwijzing is: 'Verbum Domini Lucerna Pedibus Nostris' - Het woord van de Heer is een lamp voor onze voeten. "Maar het is niet zo dat we bij academische plechtigheden, zoals oraties of de opening van het academisch jaar, beginnen met gebed."

Ook woordvoerster Wietske de Lange van de Universiteit Utrecht kan zich niet herinneren dat er ooit een promovendus het motto van zijn proefschrift moest aanpassen. "Dat zouden we alleen doen als het iemand schaadt of beledigt."

En hoe is de opstelling van universiteiten als die van Tilburg en Nijmegen, die voorheen katholiek waren maar die aanduiding niet meer in hun naam voeren?

"Wij verloochenen onze katholieke achtergrond zeer zeker niet", zegt Corine Schouten van de Universiteit van Tilburg. "Iedereen mag hier zijn eigen motto kiezen, ook als dat naar religie verwijst. Ik kan mij niet voorstellen dat wij daar een probleem van zouden maken. Er zijn geen specifieke regels voor. Als het proefschrift wetenschappelijk verantwoord is, maakt het ons niet uit door wie de onderzoeker is geïnspireerd."

Bij academische plechtigheden in Tilburg gaat de rector magnificus altijd voor in gebed. Aan de Radboud Universiteit in Nijmegen gebeurt dat ook. In Nijmegen, zegt woordvoerder Martijn Gerritsen, mag een promovendus zelf bepalen of hij of zijn het proefschrift een motto wil meegeven. "Dat kan een verwijzing naar God zijn, we hebben daarover geen discussie."

De universiteit Leiden wil vooral duidelijk zijn over de toevoeging van opdrachten aan proefschriften. "We merkten dat het niet helder was", zegt Caroline van Overbeeke. "Dat heeft niks met God zelf te maken, maar als universiteit hanteren wij strikte regels voor de titelpagina van een proefschrift en de pagina's erna. Ons logo staat erop en het proefschrift wordt bij ons uitgegeven en gearchiveerd. Wij hebben naar wetenschappelijke tijdschriften gekeken en daar worden op een sobere manier wetenschappelijke artikelen gepubliceerd."

Volgens Van Overbeeke mogen promovendi in hun dankwoord achteraf iedereen bedanken die ze willen. En in een eventuele handelseditie, die niet door de universiteit wordt uitgegeven, staat het iedereen vrij om een opdracht toe te voegen. Ondanks de protesten van jurist Schonewille zegt Van Overbeeke: "Wij veranderen dit beleid niet."

In de kelder van de VU loopt de gebedsbijeenkomst ten einde. Sommige studenten blijven in de kelder, hangen wat rond en praten na.

Bij alle academische plechtigheden op de VU wordt een votum, een groet, uitgesproken. VU-woordvoerder Tom Arons: "Dan wordt gezegd: 'Onze hulp is in de naam des Heren, die hemel en aarde gemaakt heeft.'" Volgens Arons zou een kwestie zoals in Leiden aan de VU niet ontstaan. "Motto's en religieuze verwijzingen in dankwoorden zijn voor ons geen probleem."

Toch is ook aan de VU niet alles koek en ei. Zo eiste een sociologiestudent onlangs in universiteitsblad Ad Valvas de vrijheid om op zondag te kunnen studeren in de universiteitsbibliotheek. Die is nu op zondagen gesloten. "We zijn daarover in gesprek", zegt bestuursvoorzitter René Smit. "We bekijken praktisch wat we eraan kunnen doen." Zondagssluiting van de bibliotheek, zegt Smit, komt voort uit de christelijke traditie van de VU. "Maar de vraag is of die zo dominant moet zijn."

Deel dit artikel