Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nederlandse profeet in Frankrijk

Home

BENNO BARNARD

Hij stamt uit een eerbiedwaardig geslacht, is dominee en schrijver. Caspar Visser 't Hooft vindt dat christelijke intellectuelen in Frankrijk - waar hij woont - zich moeten laten horen. Tegen moslimfanaten, tegen de doorgeschoten markt.

Caspar Visser 't Hooft publiceerde eind vorig jaar een opvallende roman over vriendschap, de symboliek van bergen (het verhaal speelt grotendeels in Zwitserland) en het causale verband tussen de Parijse studentenrevolte van mei '68 en het neoliberalisme. 'Waldenberg' is bijna een avonturenroman, je wilt als lezer weten 'hoe het zit' - maar tegelijk is het een filosofisch geschrift over de waarde van traditie en, vooral, het mysterie van ieder individueel leven.

Lees verder na de advertentie

Uw achternaam verraadt dat u uit een patriciërsgeslacht komt.

"Bij mijn grootvader in de kast stond 'het blauwe boekje' van het Nederlandse patriciaat. Daar staat inderdaad mijn familie in. Mijn grootvader, W.A. Visser 't Hooft - een bekende naam in protestants Nederland - had alles van een patriciër. Hij was de eerste secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken en heeft veel invloed op me gehad. Ik ben niet toevallig in Leiden theologie gaan studeren."

In het boek valt het woord 'God' welgeteld één keer en over religie gaat het nergens, althans niet expliciet. Geen lezer zou op het idee komen dat u dominee bent.

"Je hebt een bijbelboek waar de naam van God zelfs niet één maal voorkomt: Esther. God vindt het blijkbaar niet nodig dat we hem continu in de mond nemen. Maar afgezien hiervan - nee, ik geloof niet dat mijn ambt een bepalende invloed uitoefent op mijn schrijverschap. En: ik werk in Frankrijk, alles wat ik in werkverband schrijf, preken bijvoorbeeld, is in het Frans. Dat maakt de afstand tussen ambt en schrijverschap alleen maar groter. Uw eigen vader - Willem Barnard ofte Guillaume van der Graft - gruwde er toch van wanneer men hem als 'dominee-dichter' omschreef? Voor mij was uw vader altijd een voorbeeld."

De centrale gedachte in uw boek is een politieke. Het geitenwollensokkenlinks van de jaren zestig heeft de weg gebaand voor cultuurloos neoliberalisme.

"Het gaat me om het linkse denken dat erop hamerde dat iedereen recht heeft op alles. Waar mensen nog een zekere schroom hadden die hun met de traditie was meegegeven, werd dat als achterhaald taboe weggezet. Anderzijds hekelde 'links' het gezag dat de noodzakelijke basis vormde voor opvoeding, onderwijs en algemene ontwikkeling.

Daardoor krijg je mensen die alles begeren en die niet hebben geleerd dat je wat waardevol is alleen kunt krijgen door je begeerte aan banden te leggen, wat de taak is van opvoeding en onderwijs. Het waardevolle in het leven zit 'm trouwens voor een groot deel in het verlangen zelf: de verlangens worden telkens maar gedeeltelijk vervuld, zodat het verlangen blijft.

Mensen die hun begeerten niet aan banden leggen zijn een ideaal target geworden, om maar zo'n afschuwelijk managerswoord te gebruiken. Het konijn van een genadeloze jager, de marketing, die speculeert op een ongebreidelde consumptiedrang. Nou ja, ik overdrijf misschien een tikje. Maar toch."

U lijkt me een nostalgicus die denkt dat de als burgerlijk verworpen tradities uit uw elitaire jeugd nog een dam hadden kunnen opwerpen tegen het klasseloze graaikapitalisme.

"Een nostalgicus ben ik zeker. Als je óók maar vooruit kijkt. En dat doe ik. Dat heb ik, denk ik, van mijn grootvader meegekregen. Ik stel

veel belang in wat mensen over onze cultuur en onze maatschappij te zeggen hebben. En dan merk je dat mensen afkomstig uit heel andere hoeken dingen schrijven die aansluiten op wat jouzelf bezighoudt. Ik las onlangs de essays van een linkse filosoof, Jean-Claude Michéa, die in Frankrijk opgang maakt. Hij schrijft over 'modern links' dat met zijn politieke correctheid het socialisme van Jean Jaurès, van George Orwell, en de oorspronkelijke basis ervan - de volksklasse - heeft verraden."

Verraden maar liefst. Hoe dan wel?

"Modern links hoor je nauwelijks over sociaal-economische kwesties, het heeft dus weinig meer te maken met het links dat voor de verzorgingsstaat heeft gezorgd.

Michéa gaat nog verder, volgens hem bevordert dit moderne links de neoliberale zo-vrij-mogelijke markt alleen maar. Door tradities te 'deconstrueren' en door cultuurrelativisme. Iemand als Chesterton zei al een eeuw geleden dat mensen die niet meer in het christendom geloven prompt in de gekste alternatieven gaan geloven. De politiek-correcte ideologie draagt bij tot wat je de neoliberale leefwijze zou kunnen noemen: gemeenschappen vallen uit elkaar, mensen worden teruggeworpen op hun individuele keuzes: 'mijn waarheid', 'mijn moraal', 'mijn god'."

Een hechte gemeenschap in onze samenleving is de islamitische. En die schermt misschien iets te enthousiast met haar god.

"Ach, zolang het bij enthousiasme blijft... Wanneer het in geweld ontaardt gaat het mis. De vraag is natuurlijk of de islam de kiem van dit geweld in zich draagt. Maar hoe dan ook, zonder een gemeenschap met haar vaste oriëntatiepunten, zullen we ons nooit kunnen verzetten tegen een dictatuur van de markt. En dat is hard nodig. Alleen samen kunnen we sterk zijn, maar dan moet er wel een samen zijn."

Op dit punt gekomen zal menige Nederlander roepen: ah, daar is de dominee.

"Nee, daar is de Nederlander, met wortels die diep in een typisch Nederlands-protestantse bodem graven. Mij gaat het niet om de 17de-eeuwse Nadere Reformatie met haar op persoonlijke beleving gestoelde calvinisme. Ik bedoel een ouder soort protestantisme, gericht op cultuur en maatschappij. Ik ben niet zo individualistisch vroom of evangelical."

Wat is de rol voor een christelijke intellectueel in een seculiere maatschappij?

"Dat is mensen eraan te herinneren dat het christelijk geloof een profetische basis heeft. Wanneer het christelijk geloof dat vergeet, ontaardt het in een zoveelste feel-good-spiritualiteit. En dan mag je nog zo hard 'Here, Here' roepen, in je handen klappen en lekker samen voor Jezus hypen, wanneer de scherpte van de boodschap niet meer wordt gehoord, dan heeft dat alles maar weinig om het lijf. En in zijn kritische rol vindt het christendom bondgenoten bij anderen die zich ook inzetten voor een menselijker, rechtvaardiger samenleven. Ik laat me daarbij inspireren door grote theologen als Dietrich Bonhoeffer en Karl Barth, die mijn grootvader heeft gekend en die hij bewonderde. Christenen die zich het profetische herinneren, kunnen er natuurlijk niet omheen politieke partijen die 'christelijk' heten, tot de orde te roepen wanneer ze zich niet genoeg afzetten tegen de vergoddelijking van de markt."

Verplicht uw geloof dan tot verzet tegen het neoliberalisme?

"Ja. Het hoort idolen te ontmaskeren; het neoliberalisme is niets anders dan de dienst aan een afgod: de markt. Voorstanders verdedigen het door woorden als 'rationeel', 'nuchtere werkelijkheid', 'harde feiten en cijfers' te gebruiken, maar het is een religie, gefundeerd op een geloofsdogma: je laat de markt vrij en op den duur ontstaat er een perfect marktevenwicht dat op zijn beurt de harmonie in de maatschappij tot stand brengt. Alleen al dit argument is volstrekt onverenigbaar met de christelijke boodschap. In veel landen van de derde wereld worden kleine boeren de ellende ingedreven omdat ze niet op kunnen concurreren tegen grote multinationals. Antwoord: ja jammer, maar op den duur zal het marktmechanisme ervoor zorgen dat vanzelf... Puur bijgeloof! Ja, christenen hebben zich in te zetten voor een democratische politiek die de markt stevig beteugelt en de wederopbouw van het afgetakelde sociale systeem ter hand neemt. We waren daar toch zo trots op? We stonden toch samen op het ijs, als op een schilderij van Avercamp?"

'Waldenberg' speelt grotendeels in Zwitserland, en u gebruikt de bergen als metafoor van verlangen en mysterie. Is het christendom een romantische godsdienst? Of bent u zelf gewoon romantisch?

"Natuurlijk heeft dat met geloof te maken. Een God die een verborgen God is, die zich laat zoeken, van wie tekenen opglimmen daar waar je ze niet zou verwachten, geeft aan het leven een prikkel. De nieuwsgierigheid wordt gewekt, het verlangen. Afgelopen de verveling. Het leven krijgt reliëf... die bergen! Als dat romantiek is, dan is het christelijk geloof inderdaad romantisch. Misschien kunnen christenen de romantiek beschouwen als een voorportaal van het geloof: romantici zien achter heuvels en bergen licht opschijnen. Wat ligt er achter die bergen? Vriendschap bijvoorbeeld. Daar gaat het in 'Waldenberg' vooral over."

Vrienschap, gemeenschap... u pleit er allemaal voor. Nu keer ik toch even terug naar het brandendste probleem van onze tijd, die extreme islam. Welke rol ziet u voor uzelf als christelijke intellectueel in het debat erover?

"Ja, het is zeker een brandend probleem. Dat bewijst de aanslag op Charlie Hebdo.

Ik geloof dat dáár het wezenlijke verschil ligt tussen islam en christendom: moslims baseren hun geloof op de boodschap van een profeet die door veroveringen getriomfeerd heeft, christenen geloven in een God die zich heeft laten vernederen, bespotten, kruisigen. Voor moslims is daarom een spotprent van hun profeet een schandaal. Voor christenen is een spotprent van God geen schandaal, want het hoort bij hem, hij werd 'dwaasheid' voor de mensen, zoals de apostel Paulus dat uitdrukt. Daarvan is het kruis het teken. Een God die zich laat bespotten en die toch God is, is een God die het nietige van alle menselijke triomf openbaart. Het is gek, maar dit was een thema dat mijn grootvader op het laatst van zijn leven bezighield: de spanning tussen een triomfalistisch godsbeeld en een God wiens grootheid juist in zijn nederigheid tevoorschijn komt.

Ik geloof absoluut niet in een samensmelting van beide godsdiensten, maar bestrijden moeten we elkaar niet. Ik hoop dat de meeste moslims het hiermee eens zijn."

Wat heeft u na de aanslagen in uw preek over Charlie Hebdo gezegd?

"Ik heb over Jonas gepreekt. Die was zélf een karikatuur van een bijbelse profeet. Daar zijn alle commentaren het over eens. Er zit spot en humor in de Bijbel, dat hebben we misschien niet vaak genoeg benadrukt."

De rol van de publieke intellectueel is anders in Frankrijk dan in Nederland.

"Hij is in ieder geval ouder. De Franse intellectueel is vanouds degene die de gemeenschap voor de overheersing van instanties en stromingen behoedt. Nederlandse intellectuelen doen dat ook, maar ik geloof dat hun invloed pas bepalend werd toen Nederland ontzuilde. Was Nederland niet vanouds het land van 'de dominee en de koopman'? Frankrijk was het land van de priester, de soldaat en de intellectueel. De priester en de soldaat hebben plaats gemaakt voor de koopman, maar de intellectueel is gebleven. Gelukkig maar. Want intellectuelen hebben we nodig omdat de strijd tegen fanatisme hoogst actueel blijft.

Daarbij is het goed ook naar theologen te luisteren, vooral wanneer het om de godsdiensten gaat. In Frankrijk vormen de protestanten een kleine minderheid, maar ze zijn sterk aanwezig in het publieke debat. Je hebt veel protestantse intellectuelen; die hebben zich altijd op hun gemak gevoeld binnen de laïcité, de strikte scheiding van kerk en staat die hun een plaats gunde in het overwegend katholieke Frankrijk. Moslims kunnen van het Franse protestantisme leren hoe je binnen die laïcité gestalte geeft aan je overtuiging. Als ze de spelregels maar respecteren: in de publieke sfeer ben je voor alles burger naast andere burgers. Citoyen, zeggen de Fransen."

Stel dat u een pagina kreeg in de krant Le Monde, wat schreef u dan?

"Ongeveer het bovenstaande." Lachend: "En ik zou met gepaste bescheidenheid wijzen op de aantrekkelijke kanten van mijn boek: een meeslepend verhaal, dat nog een beetje diepzinnig is ook. Mooi geschreven. Als ik zo'n pagina kreeg, was 'Waldenberg' natuurlijk ook met succes in het Frans vertaald."

Caspar Visser 't Hooft

Geboren in Straatsburg groeide Caspar Visser 't Hooft op in Brussel en Oegstgeest. Hij is predikant in Orange, in de 'Eglise Protestante Unie de France', en schrijver van novellen en inmiddels drie romans. Het Vlaamse weekblad Knack prees zijn laatste roman, 'Waldenberg', om zijn 'stilistisch vernuft'. Op zijn website 'Schrijver in Frankrijk' staat een column waarin hij het oeridee voor het boek ontvouwt, tien jaar geleden opgedaan bij de lectuur van een Victoriaanse roman.

Caspar Visser 't Hooft: Waldenberg.

IJzer, Utrecht,

190 blz. euro 17,50

Deel dit artikel