Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nederland heeft een probleem

Home

Jan Kleinnijenhuis

Nederland is zeer aantrekkelijk voor wereldwijde geldstromen. © Brechtje Rood
Analyse

De Panama Papers laten zien hoe aantrekkelijk Nederland is voor wereldwijde geldstromen, en hoe graag dienstverleners daaraan meewerken.

De onthullingen van de Panama Papers deze week zetten een schijnwerper op de altijd zo verborgen wereld van belastingparadijzen. En wat in het licht komt, is niet allemaal even fraai. De wereldwijde publicaties jagen de al langer gaande discussie over internationale hervormingen op belastingterrein verder aan.

Zoals de Amerikaanse president Obama het verwoordde: "Veel is legaal, maar dat is precies het probleem. De wetten zijn zo slecht opgesteld dat mensen die voldoende juristen en accountants hebben, zich onder verantwoordelijkheden uit kunnen wurmen waar gewone burgers zich aan moeten houden."

Ook, of misschien wel juist voor Nederland staat in die discussie veel op het spel. Al in 2009 verscheen Nederland op een Amerikaanse zwarte lijst van notoire belastingparadijzen. Sinds de publicaties uit LuxLeaks, over belastingontwijking via Luxemburg, staat Nederland ook in Europa in het beklaagdenbankje. En de Panama Papers laten opnieuw zien hoe aantrekkelijk dit kleine landje is voor wereldwijde geldstromen, en hoe graag dienstverleners daaraan meewerken. Niet voor niets stroomt er jaarlijks 4000 miljard euro door Nederlandse brievenbusmaatschappijen.

De impact is mede zo groot omdat het gaat om het grootste lek ooit. Zelfs de gegevens van WikiLeaks (2010), OffshoreLeaks (2013), LuxLeaks (2014) en SwissLeaks (2015) bij elkaar opgeteld zijn nog altijd kleiner in omvang dan wat er nu in de Panama Papers naar buiten is gebracht.

Maar vanuit het perspectief van de offshorewereld zijn de onthullingen nog beperkt. Mossack Fonseca (MF), de juridisch dienstverlener waarvan de volledige administratie lekte, is een grote speler, maar zeker niet de enige. In veertig jaar richtte het 214.000 vennootschappen op, terwijl er alleen al op de Maagdeneilanden 1,2 miljoen staan geregistreerd - en ieder jaar komen daar 50.000 nieuwe bij. De Panama Papers beschrijven dus een heel klein deel van de werkelijkheid.

Lees verder na de advertentie
Veel is legaal, maar dat is precies het probleem.

President Obama

© anp

Wat zeggen de Panama Papers over de rol van Nederland?
Ze laten al wel opvallende dingen zien. Zo hebben zo'n 500 Nederlanders via MF bedrijven in belastingparadijzen, opgericht. Niet illegaal, zolang mensen het netjes opgeven bij de fiscus. Maar de Belastingdienst rekent erop de nodige naheffingen en mogelijk boetes te kunnen innen. Het ligt ook niet zo voor de hand dat iemand een kostbare constructie in een belastingparadijs opzet om deze vervolgens te delen met de Belastingdienst.

Naast de activiteiten van Nederlanders in het buitenland, leggen de Panama Papers opnieuw bloot hoe Nederland gebruikt wordt als doorstroomland voor buitenlanders die met hun geld offshore willen gaan. Uit de documenten duiken een fors aantal zaken op die, na journalistiek onderzoek en bekeken door experts, grote vraagtekens oproepen over de legitimiteit.

Er is een aantal goede redenen voor die buitenlanders om voor Nederland te kiezen. Zo staan we bekend als stabiele democratie, met een goed werkend rechtssysteem waarin eigendommen gerespecteerd worden. Er zijn aantrekkelijke rechtsvormen - zoals commanditaire vennootschappen - die bij uitstek geschikt zijn voor de combinatie van het verplaatsen van geld en het verbergen van eigenaren daarvan. Nederland kent een grote financiële sector en navenante trustsector die tegen lage kosten alle diensten aanbiedt, of bedenkt, die mensen nodig hebben.

Naast de activiteiten van Nederlanders in het buitenland, leggen de Panama Papers opnieuw bloot hoe Nederland gebruikt wordt als doorstroomland voor buitenlanders die met hun geld offshore willen gaan

Hoe kan dat juist hier allemaal gebeuren?
Opnieuw het onderscheid: in het geval van Nederlanders die offshore gaan, is het een zaak van de Belastingdienst. De fiscus blijkt nauwelijks informatieverzoeken te sturen naar belastingparadijzen om te achterhalen wat Nederlandse ingezetenen daar verbergen. Daar zijn wel verklaringen voor. Zo moet de fiscus eerst een vermoeden hebben - een naam, een bedrijf, een rare aangifte - om onderzoek te gaan doen, en vervolgens eerst in eigen land alle trajecten doorlopen. Daar komt nog bij dat de dienst alleen informatie kan opvragen over feiten die sinds het afsluiten van uitwisselingsverdragen zijn ontstaan - en de meeste verdragen stammen van de afgelopen jaren.

Wat betreft de geldstromen die vanuit het buitenland door Nederland gaan, is de situatie complexer. Het toezicht is versnipperd over verschillende partijen, die elk de mogelijkheid hebben hun beperkte straatje schoon te vegen. Trustkantoren, notarissen en advocaten, banken - allemaal werken ze hun eigen controlechecklist af, maar ze kijken onvoldoende naar het hele plaatje. Waar werk je op grote schaal nou aan mee, als je als notaris een akte passeert, of als trustbestuurder een contract tekent namens een vennootschap?

Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) zegt al jaren dat trustkantoren tekortschieten in hun taak als poortwachter, waar toezicht feitelijk aan gedelegeerd is. Zij beheren de vennootschappen waarmee buitenlanders Nederland als doorvoerhaven gebruiken. Van de trustkantoren wordt verwacht dat zij precies weten wie hun klanten zijn, wat de oorsprong is van hun vermogen, en wat het doel is van de constructie die zij in Nederland opzetten.

De Panama Papers laten zien dat sommige trustkantoren niet alleen tekortschieten in hun toezichtstaak, maar ook willens en wetens meewerken aan zaken die ze als poortwachters juist moeten voorkomen. Het opzettelijk verbergen van eigenaren van structuren, het vervalsen en fabriceren van facturen om geldstromen te rechtvaardigen, het tekenen van overduidelijk valse contracten - de lijst is lang en hard.

"Zoals Mossack Fonseca in Panama werkt, zo gaat het niet in Nederland", zei André Nagelmakers van Holland Quaestor in reactie op de berichtgeving deze week. Maar het beeld dat uit de Panama Papers opstijgt, is dat wat Mossack Fonseca in Panama vraagt, uitgevoerd wordt door trustkantoren in Nederland.

Tekst loopt door onder foto.

Het vervalsen en fabriceren van facturen om geldstromen te recht­vaar­di­gen, het tekenen van overduidelijk valse contracten

© anp

Wat is eraan te doen dat Nederland zo'n actieve rol speelt?
De Nederlandsche Bank vraagt als toezichthouder al langer om meer mogelijkheden om te kunnen ingrijpen in de trustsector. Onlangs toonden de parlementariërs die daarover moeten beslissen, zich nog geschokt door de kritiek van de toezichthouder tijdens een hoorzitting.

Maar de vraag of er extra regels nodig zijn is eigenlijk voorbarig. Uit steekproeven en onderzoeken van DNB blijkt dat de trustsector al jaren zeer slecht scoort, op bestaande wetgeving. Handhaving van die bestaande regels - door de toezichthouder, niet door de poortwachters alleen - kan zoveel snelle winst opleveren dat het voorrang verdient op het opstellen van nieuwe wetten.

Nederland zou zich kunnen afvragen of het ruimte wil blijven geven aan bedrijfssoorten waar zoveel misbruik van wordt gemaakt. De Panama Papers laten nog maar eens zien dat de commanditaire vennootschap (cv) het meest geliefde vehikel is voor buitenlanders die Nederland kiezen als doorstroomland. Het geld loopt vanaf Panama, of Malta, of de Maagdeneilanden, naar de cv en vanaf daar naar trusts in bijvoorbeeld Nieuw-Zeeland. Zonder een lek als de Panama Papers is voor niemand meer te achterhalen wie er achter dit soort structuren schuilgaat.

Nederland zou zich kunnen afvragen of het ruimte wil blijven geven aan be­drijfs­soor­ten waar zoveel misbruik van wordt gemaakt

Gaat er door de Panama Papers iets veranderen?
Tien jaar geleden was het bij wijze van spreken nog 'gewoon' om met een koffertje in je auto naar Luxemburg of Zwitserland te rijden om daar je zwarte geld heen te brengen of juist op te halen. Sindsdien is er al ontzettend veel veranderd. De druk op belastingparadijzen is toegenomen, en veel mogelijkheden zijn verdwenen. Het Zwitserse bankgeheim is dood en begraven. Belastingparadijzen moeten overeenkomsten sluiten met 'normale' landen om hun geheimhouding en nultarieven in de belasting nog een enigszins acceptabel voorkomen te geven.

Sinds de financiële crisis in 2008 toesloeg zijn de veranderingen bovendien in een stroomversnelling gekomen. Burgers in veel westerse landen kregen een golf aan bezuinigingen en lastenverhogingen over zich heen, waardoor ze de fiscale trucs van rijke particulieren en grote bedrijven niet meer schouderophalend negeerden, maar de druk verhoogden op regeringen om ertegen op te treden. Als dit legaal is, dan moet de wet maar gewijzigd, is daarbij de teneur.

Sindsdien zijn landen als de dood om aan de verkeerde kant van een snel verschuivende streep te komen. Dat overkwam Zwitserland, waar het bankgeheim plots verviel van een eeuwenlang trots exportproduct tot een onacceptabele vorm van beggar-thy-neighbour, vrijvertaald: op kosten van je buren leven. Het overkomt nu Panama, dat vanwege het lek zo in de schijnwerpers komt. Terecht of niet, Frankrijk heeft het land al op een zwarte lijst van belastingparadijzen geplaatst en het is aannemelijk dat meer landen gaan volgen.

Wat heeft Nederland te vrezen?
Ook Nederland heeft veel te vrezen. Direct na de publicaties van LuxLeaks in 2014, sprak een bron bij het ministerie van financiën over een sfeer van verlamming op het departement. Nederland had immers jarenlang dezelfde strategie gevolgd als Luxemburg: de fiscus stelt zich toegankelijk op voor verzoeken van multinationals om 'duidelijkheid' te geven over de belasting die zij de komende jaren moeten betalen. Met Luxemburg zo onder vuur, kwam ook hier plots de vraag op: willen we dit beleid eigenlijk wel? En gaat het verleden ons nu inhalen en zich tegen ons keren?

Het was niet voor het eerst dat Nederland aan de verkeerde kant van de streep dreigde te komen in de discussie over belastingen. Het jarenlang scherp aan de wind zeilen wat betreft internationale mogelijkheden voor - legale - ontwijking, leverde Nederland in 2009 een onverwachte plek op een lijst van belastingparadijzen op, opgesteld en voorgelezen door Obama. Pas na zware diplomatieke druk werd Nederland van die lijst afgehaald, maar het kwaad was grotendeels al geschied.

De gevolgen voor Nederland van de Panama Papers werden fraai geïllustreerd door de contraire reacties van de twee bewindslieden op het ministerie van financiën. Staatssecretaris Wiebes, die verantwoordelijk is voor de Belastingdienst, sprak van een 'juichkreet' bij de fiscus. De onthullingen uit de Panama Papers kunnen goed nieuws zijn voor de schatkist.

Maar minister Dijsselbloem erkende in Berlijn dat Nederland te vaak is 'gebruikt' door bedrijven om belasting te ontwijken zo 'onderdeel van het probleem' is. In plaats daarvan zou Nederland nu onderdeel van de oplossing moeten worden, aldus Dijsselbloem. Dat toont op zijn minst de ambitie om aan de goede kant van de streep te blijven, waar die uiteindelijk ook precies getrokken wordt.

Willen we dit beleid eigenlijk wel? En gaat het verleden ons nu inhalen en zich tegen ons keren?

Deel dit artikel

Veel is legaal, maar dat is precies het probleem.

President Obama

Naast de activiteiten van Nederlanders in het buitenland, leggen de Panama Papers opnieuw bloot hoe Nederland gebruikt wordt als doorstroomland voor buitenlanders die met hun geld offshore willen gaan

Het vervalsen en fabriceren van facturen om geldstromen te recht­vaar­di­gen, het tekenen van overduidelijk valse contracten

Nederland zou zich kunnen afvragen of het ruimte wil blijven geven aan be­drijfs­soor­ten waar zoveel misbruik van wordt gemaakt

Willen we dit beleid eigenlijk wel? En gaat het verleden ons nu inhalen en zich tegen ons keren?