Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Navolging is de sterkste menselijke drijfveer

Home

door Yoram Stein

René Girard werd onlangs verkozen tot een der 'onsterfelijken' in de Académie Française. In Frankrijk geldt dit als een grote eer. Wat is er waardevol aan de ideeën van Girard voor de tijd waarin we leven? Vandaag het eerste deel: mimetische rivaliteit.

'Wees origineel!', viel enige tijd geleden op talloze billboards te lezen. Een bekend sigarettenmerk riep een ieder op om authentiek en creatief te zijn. Deze reclamecampagne getuigde - naast het verlangen om meer sigaretten te verkopen - van de nog immer sterke aantrekkingskracht van een romantische illusie. Verlang niet wat de massa verlangt, leert de Romantiek, maar zoek je unieke weg door het bestaan. Jij bent niet als al die miljoenen mensen die er zijn geweest of nog zullen komen. Iedereen is volstrekt verschillend van alle anderen.

De sigarettenreclame bevestigde dit romantische mensbeeld, maar vernietigde het gelijktijdig. Wie kan zich immers nog uniek en tegendraads wanen als deze idealen ook als marketingstrategie dienen om zoveel mogelijk sigaretten te verkopen? Wie kan nog in het unieke individu geloven als de massa in koor roept: “We zijn allemaal unieke individuen?“

Een van de verdiensten van de Franse denker René Girard is dat hij dergelijke romantische ideeën als pseudowaarheden ontmaskerde. Het boek waarmee hij in 1961 doorbrak - in het Nederlands vertaald onder de titel: 'De romantische leugen en de romaneske waarheid' - toont de 'romaneske waarheid', de waarheid over de mens die Girard vindt in de romans van Cervantes, Stendhal, Proust en Dostojewski. Deze waarheid luidt dat ik niet begeer wat ikzelf ten diepste wil hebben, zoals de romantici beweren, maar dat ik telkens weer verlang naar wat een ander wil.

Als zou blijken dat Girard hierin gelijk heeft - dat onze begeerte niet voortkomt uit onszelf maar uit het imiteren van anderen - dan moeten we onze verlangens eigenlijk minder waarde toedichten. Niemand tobt dan meer over de vraag: wat wil ik nu eigenlijk? Ook zou bijvoorbeeld in het onderwijs niet langer gedacht worden dat de leus 'de leerling centraal' betekent, dat scholen moeten aanbieden wat leerlingen willen.

Ieder zou dan begrijpen, dat leerlingen simpelweg anderen (met name elkaar) imiteren, zowel om te leren, als om te weten waar hun verlangens naar uit moeten gaan. Goed onderwijs zou dan alleen moeten gaan over de vraag wat nu goede voorbeelden zijn. Wie moeten we imiteren en wie niet?

Om te weten hoe we mensen imiteren, hoeven we niet noodzakelijkerwijs de grote werken uit de wereldliteratuur te bestuderen.

We kunnen ook kijken naar twee spelende kinderen. Het stuk speelgoed dat het meest begerenswaardig is, is het stuk speelgoed waar het buurjongetje net zijn handen naar uitstrekt.

Of we kunnen kijken naar reclame, waarin het product slechts een middel is om de mooie en gelukkige mensen te kunnen imiteren die je in de reclame ziet. Je wilt niet de shampoo, maar je wilt de vrouw zijn die haar haren ermee wast. Door Girard te lezen, begrijp je waarom er zoiets bestaat als een 'parenclub', waar paren in een ruimte de liefde kunnen bedrijven: via de begeerte van anderen, is het mogelijk om je eigen partner te begeren.

Maar iemand begint toch met begeren? In de mode lijken bijvoorbeeld trendsetters en modellen origineel te zijn en het proces van nabootsing in gang te zetten. Maar volgens Girard bestaan trendsetters en modellen alleen bij de gratie van navolgers en imitaties. Ook degene die als eerste ergens zijn zinnen op zet, doet dat vaak onbewust met in zijn achterhoofd dat er anderen zijn die hetzelfde begeren. Een simpel gebaar of een haastige blik van een ander kan al genoeg zijn om het idee te krijgen, dat die ander iets wil. En wat die ander wil, dat wil jij ook.

De televisie is een goede bron voor het bestuderen van mimetische begeerte. Neem een programma op MTV waarin getoond wordt hoe rappers hun geld over de balk smijten. Alleen thuis met je gouden ketting en je dure fles champagne in het donker zitten, zou in het geheel niet begeerlijk zijn. Je kunt deze dingen alleen begeren, dankzij de begeerte van anderen.

De mimetische begeerte is besmettelijk en leidt vaak tot rivaliteit, haat, strijd en geweld. Steeds meer mensen gaan elkaar imiteren en op een gegeven moment wil iedereen hetzelfde. Nu leiden sommige begeertes, zoals die naar sportschoenen en spijkerbroeken, niet noodzakelijk tot ruzie. Het streven om ergens uniek in te zijn doet dat echter wel. Een vrouw die in de opera een andere vrouw tegenkomt met precies hetzelfde pakje aan zal toch op zijn minst even moeten slikken.

In standenmaatschappijen of in verzuilde samenlevingen is de kans op ontsporing van de mimetische rivaliteit minder groot, omdat daarin niet alle mensen potentiële rivalen van elkaar zijn. Maar in onze egalitaire samenleving is iedereen een potentiële rivaal van een ander. De globalisering heeft dit erger gemaakt.

Wat we volgens Girard nu dan ook meemaken, is mimetische rivaliteit op wereldschaal. De moslims die zich tegen het Westen keren, doen dat niet omdat zij van de mensen in het Westen verschillen, maar omdat zij er steeds meer op gaan lijken. Ook op het niveau van de wereldpolitiek zijn het volgens Girard de gelijkgeschakelde verlangens die tot de rivaliteit en het geweld leiden.

Met dank aan Michael Elias van de Girard Studiekring, www.girard.nl.

Deel dit artikel