Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Muziekkiosk leeft weer

Home

Seije Slager

Muziekkiosken zijn sinds de Tweede Wereldoorlog in rap tempo gesloopt. Maar de afgelopen jaren wemelt het van de particuliere initiatieven om ze terug te bouwen. Deel twee in een serie over in onbruik geraakt erfgoed.

Alsof hij er altijd al zo gestaan heeft. De achthoekige houten muziektent in Apeldoorn past precies in zijn omgeving. In het Oranjepark wordt het zonlicht gefilterd door eikenloof. Het is een mooie zondagmiddag in augustus, en onder de eiken hebben zich zo’n 200 mensen op klapstoeltjes neergezet. De noten van een kamerensemble waaien uit de muziektent over het park, soms een beetje overstemd door andere omgevingsgeluiden.

Maar schijn bedriegt. De muziektent staat er pas tien jaar. Daarvoor was het heel lang leeg in het Oranjepark. Zo lang, dat het collectieve geheugen de aanwezige ouderen even in de steek laat. Wanneer werd de vorige muziektent afgebroken? 1952? 1962? Ze kunnen het zich eigenlijk niet zo goed meer herinneren, vertellen drie vrouwen op een bankje. „Dat is zo lang geleden. Er waren hier toen ook wel concerten, ja...” Maar wat voor muziek daar dan gespeeld werd? „Pff, vraag het me niet”.

Waarschijnlijk blaasmuziek. Dat was althans de hoofdmoot in de overgrote meerderheid van de muziektenten (ook muziekkiosken of -koepels genoemd) die in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw in Nederland verschenen. Ieder zichzelf respecterend dorp had er wel een. Op veel ansichtkaarten van voor de Tweede Wereldoorlog is de muziekkiosk vaak nog afgebeeld, als centrum van het dorpsleven.

De houten muziekkiosken verschenen rond de achttiende eeuw in de tuinen en parken van Europa. Waarschijnlijk waren ze geïnspireerd op de paviljoens die in Chinese en Ottomaanse tuinen stonden. Het is lastig om daar met zekerheid iets over te zeggen, want de muziekkiosk lijkt een van die objecten die door hun vanzelfsprekendheid eigenlijk nauwelijks aandacht hebben gekregen van historici.

Wat wel zeker is, is dat ze in de negentiende eeuw alomtegenwoordig raakten. Inmiddels had het hout vaak plaatsgemaakt voor smeedijzer. Wie de muziektenten uit die periode bekijkt, proeft de sfeer van de opkomende burgerij, die je bijvoorbeeld ook in de weelderig gedecoreerde winkelarcades uit die tijd terugvindt.

De negentiende eeuw was bovendien de tijd van het nationalisme. Het leger was niet meer een verzameling ingehuurde vechtjassen, maar werd een bron van nationale trots. In die ontwikkeling paste het, dat militaire blaaskapellen niet alleen op het slagveld hun muziek lieten horen, maar ook ten overstaan van het grote publiek. Vaak in een speciaal daarvoor neergezette kiosk.

Dat de muziektent destijds een belangrijke plaats in het collectieve bewustzijn had, blijkt wel uit het feit dat Gustave Flaubert er een lemma aan wijdde in zijn ironische ’Woordenboek van gemeenplaatsen’, waarin hij de clichés van zijn tijd verzamelde. Een kiosque was een ’plaats van heerlijkheden in een tuin’.

Hoeveel er in Nederland hebben gestaan, is niet bekend. In 1985 verscheen wel een boekje met een inventarisatie van alle muziektenten in Gelderland. De auteurs, Laansma en Brouwer, telden 153 tenten, waarvan er in de jaren tachtig nog maar 59 overeind stonden. En die verkeerden vaak in deerniswekkende staat.

Na de Tweede Wereldoorlog raakten de meeste tenten in onbruik. Die op het Houtmansplantsoen in Gouda althans wel, vertelt Wil Kraaijeveld, die er tegenwoordig concerten organiseert. „Onze muziektent stamt uit 1880 en werd tot 1940 vooral gebruikt door militaire harmonieën. Na de oorlog werden veel kazernes samengevoegd, en verdwenen de militairen uit het stadsbeeld.”

Sowieso werd livemuziek vanaf de jaren vijftig steeds meer binnen gespeeld. Veel plaatsen kregen hun eigen soos of jongerencentrum, waar bandjes optraden. En de muziektenten stonden er steeds slechter onderhouden bij, als ze al bleven staan. Een nieuwe bestemming was ook niet zo makkelijk te bedenken. Al hadden ze in het dorpje Wolfheze iets origineels bedacht: daar deed de oude muziektent dienst als volière.

’Van harte hopen wij, dat dit boek er toe zal kunnen bijdragen, dat de thans nog aanwezige muziektenten niet alleen behouden, doch zelfs weer in gebruik gesteld zullen worden’, schreven Laansma en Brouwer in hun boekje over Gelderland. Ze zouden binnen een paar jaar op hun wenken bediend worden. En meer dan dat: want de afgelopen jaren zijn op vele plekken in Nederland de oude muziektenten weer teruggebouwd. Het zijn zo precies mogelijke replica’s, op basis van de oude bouwtekeningen.

Zoals in Apeldoorn. Anne Scheepstra van de Stichting Muziektent Oranjepark: „Deze tent was in 1960 afgebroken. In de jaren negentig kwamen de originele bouwtekeningen weer boven water. Toen is er een comité gevormd om hem opnieuw te bouwen. De gemeente werkte mee, maar het was vooral een particulier initiatief.”

Het was een van de vele initiatieven de afgelopen jaren. Deze zomer nog probeerde een comité in Purmerend het stadsbestuur te bewegen om de originele muziektent terug te laten bouwen. Stadshistoricus Vincent Nijenhuis: „Het leek ons mooi om het 600-jarig jubileum van Purmerend te vieren. We hadden alles uit laten zoeken: we hadden een offerte van een aannemersbedrijf, er was een bouwtekening gemaakt. We kregen ook heel enthousiaste reacties, particulieren wilden graag een financiële bijdrage leveren. Maar uiteindelijk had de gemeente er op dit moment geen geld voor.”

Zoals er nog geen architectuurhistoricus zich gewaagd heeft aan de geschiedenis van de muziekkiosk, zo lijkt ook het behoud ervan zich grotendeels onder de radar van de ’officiële’ monumentenzorg te voltrekken, al zijn sommige wel tot rijksmonument verklaard. Maar een precies overzicht heeft niemand bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. En het een-op-een terugbouwen van een gebouw dat al decennia gesloopt is,dat zou in de professionele monumentenzorg al gauw als ’sentimenteel’ gelden.

Dat vindt Anne Scheepstra niet. „Dit park is in Engelse stijl aangelegd, daar hoort wat mij betreft ook een muziektent uit die tijd bij.”

De bezoekersaantallen geven haar vooralsnog gelijk. „Wij programmeren eigenlijk van alles. Maar we willen vooral beginnende artiesten uit Apeldoorn een kans geven.” Het record is een zondag met zo’n 700 bezoekers. In Gouda trekken de concerten in de muziektent ’s zomers zelfs gemiddeld zo’n 800 mensen.

De wedergeboorte van de muziekkiosk gaat echter gepaard met nieuwe kwalen. Zoals buurtbewoners die over geluidsoverlast klagen. Het leidt ertoe, dat de meeste muziektenten in Nederland maar 70 of 75 decibel mogen produceren. Kraaijeveld: „Dat is heel weinig. Vergelijkbaar met het lawaai van een straat met gemiddeld verkeer. Soms klaagt er iemand over ons geluid, terwijl er een straat tussen zit. Nou, dan moet je echt je best doen om de muziek te horen. Het zijn misschien maar vijf mensen. Maar die kunnen in Nederland heel wat teweeg brengen.”

Het leidde in Gouda tot de afgelasting van een paar concerten. En daarmee tot een schisma in de buurt: in juli verzamelden in zwart geklede buurtbewoners die juist wél graag de concerten bezochten zich in de muziektent en waren een paar minuten stil. „Geweldig om te zien hoe betrokken mensen zijn”, vindt Kraaijeveld.

Een ander probleem is vandalisme. Scheepstra: „Het heeft geen zin om een stuk erfgoed terug te bouwen als je het vervolgens niet onderhoudt. Het wordt aan de lopende band beklad, dan moeten wij de gemeente weer achter de broek zitten om het schoon te maken. Want als je het laat zitten, dan gaat het van kwaad tot erger.” Daarnaast voeren de vrijwilligers van de stichting zelf veel onderhoud uit, vertelt ze, terwijl ze er een volgekrabbeld schoonmaakrooster bij laat zien.

Voor de zwervers die er vaak sliepen, en hun ontlasting achterlieten, heeft ze inmiddels een oplossing: een pomp die de vloer onder een laagje water zet, tot een paar uur voor het concert begint.

In Purmerend laten ze zich door zulke praktische bezwaren niet afschrikken, vertelt Vincent Nijenhuis. „Na de verkiezingen in 2010 zit er een nieuw college. Dan proberen we het gewoon opnieuw.”

Over welk object of over welke soort gebouwen zou u willen lezen? Misschien woont u in een prachtige onderwijzerswoning of vecht u tegen de sloop van een vervallen textielfabriek in de buurt. Vertel het via www.trouw.nl/erfgoed.

Lees verder na de advertentie
(\N)
De houten muziektent in het Apeldoornse Oranjepark staat er pas tien jaar. (FOTO KOEN VERHEIJDEN)

Deel dit artikel