Mormonen: in de streekarchieven op zoek naar dopelingen

home

Robin de Wever

Conferentiecentrum van de mormonenkerk in Salt Lake City (Verenigde Staten). © EPA

Ze doen het graag en ze doen het gratis. Leden van de mormoonse kerk bieden alle regionale archieven aan om geboorte-, trouw- en overlijdensakten uit hun collectie te digitaliseren. Welkome hulp, maar de mormonen gebruiken de akten om burgers postuum te dopen.

 
Een overheidsarchief moet niet gedigitaliseerd worden door een kerkgenootschap. Mormonen hebben een heel eigen agenda.
Archivaris Kaj van Vliet van het Utrechts Archief

Toen Leo Hollestelle in de jaren tachtig in dienst trad bij het Zeeuws Archief in Middelburg, sleet in de kamer naast hem een echtpaar de dagen met het op microfilm zetten van akten. De klus duurde jaren, merkte Hollestelle, die nu als archivaris bij datzelfde archief waakt over de geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten van alle Zeeuwen. En de twee vrijwilligers stonden niet eens op de loonlijst.

Hun 'werkgever' was de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, een wereldwijd kerkgenootschap - ook bekend als de mormonen - dat zich behalve op de Bijbel ook op meer recente openbaringen baseert.

De twee vrijwilligers schoven iedere dag aan om het stamboomregister van de kerk stap voor stap aan te vullen. "Op den duur gingen ze ging zelfs mee op het bedrijfsuitje van het archief", zegt Hollestelle. "Wij vonden dat niet meer dan normaal."

Internationaal project
De klus met de microfilms maakte deel uit van een ambitieus internationaal kerkelijk project om informatie van zoveel mogelijk aardbewoners te verzamelen in een reusachtig persoonsregister. Het zogeheten genealogisch register van de mormonen bevat informatie over kerkleden, maar vooral ook over niet-leden.

Nog iedere dag worstelen kerkleden in studiezalen over de hele wereld zich door talloze akten, met als doel om het register, FamilySearch, zo compleet mogelijk te maken. Het doel van het verzamelen van informatie uit de geboorte-, huwelijks- en overlijdensregisters is om zoveel mogelijk mensen plaatsvervangend postuum te dopen.

Volgens mormonen kunnen namelijk ook overledenen de doop ontvangen. Heeft iemand tijdens zijn levensdagen niet willen of kunnen kiezen om tot de kerk te behoren en zich te laten onderdompelen, dan kan een kerklid dat in zijn of haar plaats doen.

Grootste genealogische bron
FamilySearch is inmiddels veruit de grootste genealogische informatiebron ter wereld, met dank aan de openbare archieven waaraan de meeste persoonsgegevens zijn ontleend. In Nederlandse archieven zijn geboorteakten na honderd jaar in te zien. Op overlijdensakten zit 50 jaar embargo, op huwelijksakten 75 jaar.

In de studiezalen van archieven schrijven Mormoonse kerkleden de persoonsinformatie over. "Dat mag gewoon", zegt Fred van Kan van het Gelders archief in Arnhem. Vorige zomer, vertelt Van Kan, stelde de mormoonse kerk de regionale archieven in Nederland voor om samen te werken.

"De kerk zou zorgen dat ons archief volledig gedigitaliseerd werd. Wij hoefden hun enkel de beschikking te geven over de microfilms van onze akten en toegang tot het deel van onze digitale databank dat vrijwilligers al hadden gemaakt." Het was een welkom aanbod, zegt Van Kan. Het Gelders archief wil verhuizen en op de nieuwe locatie zullen akten alleen nog digitaal te raadplegen zijn door bezoekers.

Besparing
"Commerciële partijen vragen al makkelijk een paar ton voor zo'n klus", zegt Van Kan. "De mormoonse kerk doet het gratis. Dat gaf voor ons de doorslag." Zoals de kerk nu de Gelderse akten gaat digitaliseren, zo zetten de mormonen in de jaren '70 en '80 papieren akten over op microfilm. Toen mocht de kerk de gegevens van alle provincies behandelen.

Nu beslist ieder regionaal archief afzonderlijk over de samenwerking. Archivaris Kaj van Vliet van het Utrechts archief ziet samenwerking met de mormonen niet zitten. "De kerk levert minder scherpe scans dan wij gewend zijn", zegt hij.

"En verder vind ik dat een overheidsarchief niet gedigitaliseerd moet worden door een kerkgenootschap. Mormonen hebben een heel eigen agenda: het doopgebruik van de kerk. Dat heeft hier tot discussies geleid. Veel van onze medewerkers vinden het onverstandig om de gegevens van onze burgers te delen met de kerk."

Claus en Bernhard gedoopt
De vraag wie er voor een postume mormoonse doop in aanmerking komt, is lastig te beantwoorden. Het deel van FamilySearch waarin staat wie er wel en niet is gedoopt, is uitsluitend beschikbaar voor leden van de mormoonse kerk. Die adviseert naar eigen zeggen haar leden om alleen de eigen voorouders te dopen, maar dat lijkt weinig gehoor te vinden.

Mormonen kunnen overal ter wereld zelf nieuwe kandidaten voordragen voor een postume doop. Uit uittreksels uit FamilySearch waarover Trouw beschikt, blijkt dat in de afgelopen decennia de prinsen Claus en Bernhard het mormoonse sacrament ontvingen.

Ook koningen Willem I en Willem III en de koninginnen Emma, Wilhelmina en Juliana werden gedoopt. Sinds hun doop worden ze door mormonen beschouwd als kerklid. De Gelderse archivaris Van Kan is op de hoogte van het doopgebruik, zegt hij. "Daarvoor doen ze natuurlijk al die moeite om de akten te digitaliseren."

Persoonlijk gebruik
Maar hij vindt de mormoonse 'agenda' geen goede reden om van de samenwerking af te zien. "Iedere burger mag onze gegevens inzien en ze voor persoonlijk gebruik kopiëren. Wat hij of zij er vervolgens mee doet, is niet onze verantwoordelijkheid."

Zo eenvoudig ligt het niet, vindt Piet den Otter van het Historisch Centrum Overijssel in Zwolle. "Als je van het mormoonse aanbod gebruikmaakt, ben je betrokken bij FamilySearch." Den Otter moet nog beslissen of hij van de gratis digitalisering door de mormonen gebruik wil maken. Het zou een besparing van 200.000 à 300.000 euro kunnen opleveren.

"Wij hebben twijfels over de beeldkwaliteit van de mormoonse scans. Maar ethiek speelt ook mee. Als het archief met de kerk samenwerkt, kan het niet langer beweren dat het helemaal niets met postume doop te maken heeft."

Nieuwe doopceremonies
De discussie komt laat, vindt Den Otter. "In de jaren '70 en '80 ging het nauwelijks over ethiek." Omdat de mormoonse kerk toen microfiches heeft kunnen maken van alle beschikbare papieren akten, zit een groot deel van de overleden Nederlanders al in FamilySearch. In theorie kunnen al die personen postuum gedoopt worden.

De akten die al op microfilm staan, wil de kerk nu aanvullen met akten die na de jaren '80 zijn vrijgegeven. "Dat kan weer leiden tot nieuwe doopceremonies", zegt Den Otter. "De vraag is niet óf we als regionale archieven een samenwerking willen aangaan met de mormonen. De vraag is of we die samenwerking moeten voortzetten."

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie