Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Monarchie is meer dan ooit bindmiddel

Home

Lex Oomkes

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima © anp
Interview

Republikein Joop van den Berg (PvdA) vond in de linkse jaren zeventig het koningshuis een antiquiteit. Maar hij ziet nu ook dat 'acht van de meest stabiele democratieën in Europa monarchieën zijn'.

De democratie schudt op haar grondvesten. Politieke instituties verliezen meer en meer draagvlak, politieke partijen blijven het antwoord op alle uitdagingen schuldig. De monarchie staat echter als een rots in de branding. Morgen is de koning weer het middelpunt van een volksfeest. Logisch volgens de Oranjefan, een verrassende constatering voor anderen. Joop van den Berg, emeritus-hoogleraar parlementaire geschiedenis, is zo'n andere. Onlangs kwam er een bundel uit met opstellen van zijn hand over de monarchie. "Rationeel gezien is het eigenlijk onmogelijk dat het erfelijk koningschap nog zoveel draagvlak heeft."

Joop van den Berg, in het verleden ook senator voor de PvdA, directeur van de Wiardi Beckmanstichting (het wetenschappelijk bureau van de partij) en politiek commentator van NRC Handelsblad, voelde in het verleden enige gêne voor zijn belangstelling voor plaats en functie van de monarchie in het Nederlands staatsbestel. "Het was in de sociale wetenschappen en in politiek linksere kringen niet erg geaccepteerd om daarover na te denken. Het koningshuis was er, maar het hoorde er natuurlijk niet te zijn. Een antiquiteit, iets uit een minder rationeel verleden", stelt Van den Berg.

Uiteindelijk werd het hem duidelijk dat in die o zo rationele houding een belangrijk element over het hoofd werd gezien: de behoefte, ook in een moderne, post-industriële samenleving, aan rituelen, tradities en ceremonieel. "De antropologie heeft ons dit, beoefenaren van andere takken van de sociale wetenschappen, moeten leren. Voor mij was dat een aha-erlebnis. Dat in een geavanceerde samenleving de behoefte aan een symbool zo groot is."

Lees verder na de advertentie
Rationeel gezien is het eigenlijk onmogelijk dat het erfelijk koningschap nog zoveel draagvlak heeft

Joop van den Berg

Joop van den Berg © anp

Stabiele democratie
Van den Berg verwijst naar zijn leermeester, de onlangs overleden politicoloog Hans Daalder. "Daalder wees er al op dat acht van de meest stabiele democratieën in Europa tegelijk monarchieën zijn. Kennelijk is er iets in een monarchie dat aan stabiliteit bijdraagt."

Erfcharisma, zoals Van den Berg het in navolging van de Duitse socioloog Max Weber noemt, is hier het centrale element. "De politiek kan niet zonder charisma. Neem bijvoorbeeld een stemwijzer. Het is ook jou, wed ik, overkomen dat je via een stemwijzer uitkwam bij een partij waar je nooit op zou stemmen. Kennelijk spelen niet alleen standpunten een rol, maar ook het charisma van een partij of ideologie. Een koningshuis heeft dat charisma, bijna automatisch zou ik zeggen. Het is niet per se en ook niet onmiddellijk vanaf de allereerste dag na de troonsbestijging gekoppeld aan de persoon van het staatshoofd. Het is gekoppeld aan het instituut koning."

"Een minister-president heeft dergelijk charisma niet en het kan ook gaan schuren als hij tracht dat wel te verwerven. Als hij bijvoorbeeld zijn partijleiderschap belangrijker vindt dan het premierschap. Of Jan Peter Balkenende in de kwestie-Mabel."

"Mijn aarzelingen rond de monarchie hadden, over charisma gesproken, ook sterk te maken met het staatshoofd in die tijd, koningin Juliana. Die liet een rode loper uitleggen om er vooral naast te gaan lopen. Ik was daar, om het zachtjes uit te drukken, niet van onder de indruk. Te veel pogingen om te gewoon te doen. De huidige voorzitter van de Eerste Kamer, Ankie Broekers-Knol, zei onlangs bij de presentatie van mijn gebundelde artikelen over de monarchie, dat ik een Beatrixist ben. Dat klopt waarschijnlijk. Ik was erg onder de indruk van haar optreden als staatshoofd."

Van den Berg is zo gezegd de schaamte voorbij. Voor hem is de monarchie en de rol van het staatshoofd in het politieke bestel inmiddels geen studie-onderwerp meer om je voor te schamen. "Ik was een republikein, denk ik. En wellicht nog steeds. Het is en blijft zo dat in een democratie geen erfelijk ambt past. Maar het is er nu eenmaal. En niet toevallig. Oranje en wij hebben een gedeelde geschiedenis van een paar eeuwen. En nu is ook nog eens de politieke macht opgegeven. Is het dan nog zo erg dat we een monarchie hebben? Ik zou zeggen van niet, in aanmerking genomen de voordelen die de monarchie heeft voor de stabiliteit van het stelsel. Ik ben absoluut geen orangist. Zeker niet. En toch komt er maar één familie in aanmerking voor het koningschap. Tenminste, ik kan me geen andere familie voorstellen, die wordt geaccepteerd."

Van den Berg ziet daarin een groot verschil tussen bijvoorbeeld het Belgische en het Nederlandse koningshuis. Ter illustratie wijst hij op de troonswisselingen die in beide landen kort na elkaar plaatsvonden. Van den Berg: "In Brussel ging dat koel en zakelijk, vergelijk dat eens met die dag in Nederland. De Belgen gaat het vooral om het ambt. Hier is het een gelegenheid verbondenheid met de familie te tonen. Ambt en familie. We zijn daarin behoorlijk uniek."

Een mi­nis­ter-pre­si­dent heeft dergelijk charisma niet en het kan ook gaan schuren als hij tracht dat wel te verwerven

Populisme
De monarchie is taaier dan menigeen denkt, wil Van den Berg maar zeggen. Ook nu de natiestaat aan belang inboet ten faveure van Europese samenwerking en, mede als reactie daarop, het populisme een forse wind in de rug heeft. "Beatrix was een pleitbezorgster van Europese integratie. Ik zie Willem Alexander dat momenteel nog niet zo gauw doen. Die houdt dat achter zijn kiezen."

Zowel Geert Wilders als Pim Fortuyn neigde naar afschaffing van de monarchie, meent Van den Berg. Het is volgens hem opvallend dat dat verkeerd is gevallen bij hun aanhang. Het is voor Van den Berg het bewijs dat het koningschap niet kwetsbaar is voor populisme. "Behalve op één terrein dan. Zodra het over geld gaat is er wel sprake van kwetsbaarheid. Dan sluit je aan bij de rancune, die een onderdeel is van het populisme. De Tweede Kamer heeft hier een belangrijke verantwoordelijkheid. Die dient erg uit te kijken geen voeding te geven aan die kleinburgerlijke onzin."

"Dat gezeur over de verbouwing van Huis ten Bosch, een paleis van de staat notabene. Of de vraag of de koning nu wel of niet inkomstenbelasting dient te betalen. Wat interesseert de Kamer nou eigenlijk de Groene Draeck of de restauratie van de gouden koets? Voor je het weet komt er een verkeerde geest uit de fles. Dat gezeur over de centen geeft voedsel aan de algemene behoefte van het populisme de elite te bekritiseren. Ze krijgen daarbij nu dus hulp van een heimelijk republikeinse stroming in de Kamer. De monarchie wordt aangepakt op het meest kwetsbare punt en daar zou het meer weldenkende deel van de Kamer zich bewust van dienen te zijn."

De laatste taak, die het staatshoofd nog had in de nationale politiek, is hem bij de laatste formatie ook ontnomen. Niet langer de koning, maar de Kamer zelf neemt het voortouw bij kabinetsformaties. Van den Berg is daar op zichzelf gelukkig mee, maar waarschuwt dat het niet steeds zo eenvoudig is als in 2012. "Het is vorige keer goed gegaan. Vooral door het voortreffelijke voorbereidende werk van de toenmalige Kamervoorzitter Gerdi Verbeet en de griffier van de Kamer. Maar hoe gaat het na de komende verkiezingen? Het is een potentieel gevaar, ook voor de positie van de koning."

Wat interesseert de Kamer nou eigenlijk de Groene Draeck of de restauratie van de gouden koets? Voor je het weet komt er een verkeerde geest uit de fles

Niemand wegzetten
De verkiezingen zullen ongetwijfeld een nog verder versnipperd politiek landschap opleveren. De eerste opdracht van de Kamer wordt dan de PVV nadrukkelijk bij de formatie te betrekken. Van den Berg: "Dat was nu juist het grote voordeel van de rol van het staatshoofd bij formaties. Niemand kon beweren zo maar weggezet te worden. Ook als je een partij van de uiteindelijke vorming van een kabinet wilt uitsluiten, zul je ze er in eerste instantie bij moeten betrekken. Bij de CPN ging dat in het verleden net zo. De Kamer zal daar oog voor moeten hebben."

Van den Berg is het eens met het besluit van de Kamer om de zaken in eigen hand te nemen, maar benadrukt wel dat het proces nu onomkeerbaar is. "Men kan niet met hangende pootjes terug naar de koning. Hangende pootjes zal de Kamer zelf omhoog moeten trekken."

© Trouw

Deel dit artikel

Rationeel gezien is het eigenlijk onmogelijk dat het erfelijk koningschap nog zoveel draagvlak heeft

Joop van den Berg

Een mi­nis­ter-pre­si­dent heeft dergelijk charisma niet en het kan ook gaan schuren als hij tracht dat wel te verwerven

Wat interesseert de Kamer nou eigenlijk de Groene Draeck of de restauratie van de gouden koets? Voor je het weet komt er een verkeerde geest uit de fles