Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mijn zelfportret zou nu dat van een vrolijke man zijn

Home

NOOR HELLMANN

Siegfried Woldhek maakt al vier decennia portretten van schrijvers en politici. Pas nu kan hij de hele dag aan tekenen besteden. "Dit is echt een andere fase, heerlijk."

Les 1

Je kunt iemand niet duiden aan de hand van zijn gezicht (maar soms wel)

"Het maken van een tekening vind ik nog steeds een magisch proces, als het echt lekker gaat denk ik: hoe is het mogelijk, dan kan ik er zelf verbaasd naar kijken. Ik teken voor Vrij Nederland sinds 1976 en voor NRC sinds 1980. Ik ben ze dankbaar dat ze me al zo lang een podium bieden, zonder die kranten zouden al die tekeningen er niet zijn en had ik me nooit zo kunnen ontwikkelen. Voor tekenaars die nu beginnen is het maar zeer de vraag of ze zo'n kans krijgen. Toch heb ik ook ervaren dat je op een gegeven moment aan de kant gezet kunt worden. Bij NRC heb ik dat zeker zes keer meegemaakt, je kon erop wachten: als een redacteur wegging dreigde ik uit beeld te raken, tenzij ik zelf met een voorstel kwam. Ik heb op allerlei plekken in de krant gestaan met verschillend werk, maar uiteindelijk ligt mijn kracht in het maken van portretten.

Vroeger tekende ik bij een portret meer van de context, maar ik vond dat meestal niet goed genoeg. We hebben in Nederland fantastische tekenaars die veel beter zijn in het weergeven van een situatie dan ik. Op het gebied van portretten heb ik meer te melden. Als ik workshops geef, willen mensen altijd een gelijkend portret maken. Dan zeg ik: maak een foto, dat gaat veel sneller en lijkt beter. Overigens is een gelijkende afbeelding maken niet moeilijk. Wat mij interesseert is wat je ermee doet, welk idee zit erachter? Dat bepaalt mijn keus voor techniek, formaat, kleur. In bijvoorbeeld een portret van Remco Campert heb ik geprobeerd zowel zijn melancholieke als lichte kant te tonen door de onderkant van zijn lichaam in donkere warme tinten te schilderen en zijn hoofd bijna onzichtbaar, in heel lichtgeel en een beetje lichtblauw, weer te geven. Met zwart-wit kun je weer heel andere effecten bereiken.

Of ik iets geleerd heb van jarenlang kijken naar gezichten? Technisch gezien wel, maar verder? Dat je iemand niet kan duiden aan de hand van zijn gezicht heb ik niet specifiek van tekenen geleerd. Mensen kunnen volkomen overtuigend liegen zonder dat het aan hun gezicht is af te lezen.

Maar soms ook wel. De eerste die ik zag liegen op televisie was Nixon toen hij op 4 mei 1970 de inval in Cambodja aankondigde. Ik was 18 en zat na mijn gymnasium voor een jaar in Amerika. Daar zag ik de president van Amerika liegen. Ik was geschokt - in het Nederlands Hervormde milieu waarin ik was opgegroeid leerde je dat je ambts- en gezagsdragers moest vertrouwen."

Les 2

Wees elk van je levensfasen

"Zelfportretten heb ik niet veel gemaakt, het zijn vooral vingeroefeningen: als er geen model voorhanden is, ga ik soms voor de spiegel zitten om een nieuwe techniek te proberen. Als ik mezelf nu zou moeten afbeelden zou het een vrolijke man zijn. Niet dat ik vroeger zo somber was, ik heb genoten van mijn werk en leven. Ik heb verschillende managementbanen gehad, het tekenen in opdracht deed ik 's avonds of in het weekend en vaak ook op reis even tussendoor. Nu ben ik zo'n drie jaar fulltime-tekenaar en kan ik de hele dag aan tekenen besteden. Dit is echt een andere fase, heerlijk vind ik het.

Toch zijn er ook periodes geweest in mijn leven dat ik dacht: dit is niet meer wat ik wil. Dan begon ik aan iets anders zonder de garantie dat het zou lukken. In 'De levensloop van de mens' schrijft Bernard Lievegoed dat we elke zeven jaar veranderen. Die omslag is tamelijk plotseling: je kunt beleven dat iets wat jarenlang paste je opeens niets meer zegt. Het is de kunst het nieuwe dat zich aandient in de bek te kijken en te denken: ik ga nu springen, het komt weer goed. Lievegoed maakt duidelijk: wees elk van je levensfasen. De puberteit is niet een fase waarin je nog niet volwassen bent, maar een periode van grote sensitiviteit en intensiteit die later nooit meer terugkomt; een grijsaard is niet een volwassene die het allemaal niet meer kan bijbenen, maar iemand die inzicht heeft verworven en tijd heeft voor andere dingen die hij eerder nooit had. Dat van die fasen beleefde ik altijd sterk, ook nu weer: ik ben met iets heel anders bezig dan daarvoor en het is net zo fascinerend."

Les 3

'The possibilities are numerous once we decide to act and not react'

"Ik ben begonnen met schilderen in olieverf en acryl, dat is nieuw voor me. Ik denk na over projecten die ik het komende jaar wil gaan schilderen. Tien grote schilderijen, portretten of thema's die me bezighouden, het zijn nog vage ideeën. Voordat ik daaraan kon beginnen wilde ik vastleggen waar ik zelf vandaan kom, die geschiedenis moest als het ware uit de weg. De eerste schilderijen die ik vorig jaar maakte zijn portretten van mijn vier grootouders en ouders. De Joodse ouders van mijn moeder heb ik liggend op een akker geschilderd. Daar zijn ze in de oorlog gevonden, even buiten Stadskanaal waar ze woonden. Onderweg naar hun onderduikadres zijn ze vermoord en in een akker begraven. Dat was eind november 1942, net voor Kerst zijn ze gevonden door een boer die aan het ploegen was en opeens wegzakte in de grond. Mijn moeder, die 23 was toen de oorlog begon en al ondergedoken was, hoorde het pas na de oorlog. Waarschijnlijk was het roofmoord; de zaak is nooit opgehelderd.

De oorlog heeft een grote impact gehad op mijn moeder, maar ze heeft er nooit veel over willen vertellen. Pas toen ik een jaar of twaalf was hoorde ik via via dat mijn grootouders vermoord waren. Ook mijn andere grootouders heb ik nooit gekend. Ze woonden in de veenkoloniën achter Emmen en zijn niet erg oud geworden. Als veenarbeiders hebben ze altijd moeten sappelen, het was een zwaar bestaan.

Mijn ouders hebben flink gewerkt om het verleden te boven te komen. Ik heb ze, een beetje los van de grond, in werktenue geschilderd, mijn moeder met een schort voor en mijn vader met bretels en opgestroopte mouwen: twee mensen die vol optimisme aan de jaren vijftig begonnen en er samen iets moois van wilden maken.

Als ik aan mijn jeugd denk, komen er zonnige beelden naar boven. Het waren de jaren van orgelles, het zangkoor, de gymnastiekvereniging - een sfeer van hard werken en jezelf ontwikkelen, al moest het ook wel een beetje geld op kunnen leveren. Ik tekende graag maar mijn ouders zagen niets in de kunstacademie: een opleiding waar je niets mee verdiende. Ik heb me daar makkelijk bij neergelegd want ik had ook veel belangstelling voor biologie. Als vijftienjarige heb ik in Emmen, waar wij woonden, een afdeling van de Christelijke Jeugdbond van Natuurvrienden opgericht en ging ik elke zaterdag met een clubje gelijkgestemden op excursie. Toen zij later biologie gingen studeren, dacht ik: dat wil ik ook.

Biologie bleek veel meer op mijn lijf geschreven dan ik van tevoren had kunnen vermoeden. In 1977 studeerde ik af. De lichting voor me had inmiddels alle plekken op beleids- en onderzoeksgebied bezet, ik zocht een onderzoeksbaan maar er waren nul vacatures - mijn eerste werkervaring was als illustratieredacteur bij Winkler Prins. Daarna rolde ik als onderzoeksbioloog Vogelbescherming Nederland in. Voor de mensen die een jaar na me afstudeerden was het moeilijker, zij hebben grotendeels nog steeds tijdelijke klussen. Dat deed me beseffen dat er een oneerlijkheid in het leven zit waar je absoluut geen grip op hebt. Toch geldt ook wat George Bernard Shaw schreef: The possibilities are numerous once we decide to act and not react: je moet zelf initiatief nemen en niet anderen of het leven de schuld geven als dingen niet gaan zoals je had gewild.

Bij de Vogelbescherming heb ik intensief actie helpen voeren voor de Oostvaardersplassen als natuurgebied. Ik merkte toen dat je in een baan niet zozeer van waarde bent vanwege je specifieke kennis, maar dat het ook gaat om je andere talenten en om wat je al sinds de kleuterschool aan vaardigheden in het leven hebt opgedaan. Onderzoek doen werd - hoe plezierig ook - voor mij daardoor minder belangrijk."

Les 4

Stel je je leven voor over vijf jaar

"Leerzaam in die tijd was ook een gesprek met een Zweedse vriend. Hij vroeg me: hoe ziet je leven er over vijf jaar uit, hoe voelt het dan? Het was een wezenlijke vraag die sturing in mijn leven bracht, want ik realiseerde me dat ik uiteindelijk het management in wilde en dat dat een afscheid zou betekenen van dingen die me dierbaar waren.

Ik heb toen gesolliciteerd als directeur van de Vogelbescherming, een post die vrij plotseling vacant was. Ik heb me op die plek als een vis in het water gevoeld. Kijken naar vogels hoort voor mij bij het genieten van aangename zaken zoals muziek, boeken en lekker eten - door bewust te laten zien wat je aan vogels kunt beleven, creëerden we het emotionele platform dat we nodig hadden om natuurbeschermingsproblemen onder de aandacht te brengen.

Mijn gave is, denk ik, dat ik gauw zie waar mogelijkheden liggen. Dat kwam mij ook van pas toen ik me later als directeur van het Wereld Natuur Fonds Nederland ging bezighouden met de belangrijkste natuurbeschermingsproblemen wereldwijd en we formuleerden wat er in tien jaar moest worden bereikt met hulp van bedrijven, overheden en burgers.

Er was een cynische houding ten opzichte van de natuur: natuur was zwak en moest met krukken en pleisters ondersteund worden. Wij keken juist naar haar veerkracht en hoe je natuur kunt ontwikkelen."

Les 5

Zoek voldoening in plaats van applaus

"Toen ik aanvankelijk geen baan als bioloog kon krijgen, dacht ik: misschien kan ik de kost verdienen met tekeningen van Nederlandse auteurs, al had ik daar geen ervaring mee. Ik heb er tien gemaakt en ben ermee naar Vrij Nederland gegaan. Tot mijn verrassing werd ik binnen een week gebeld of ik een portret wilde maken bij een boekbespreking - en dat is nooit gestopt.

Mijn schrijversportretten zijn respectvoller dan de portretten van politici die ik maak voor NRC. Een schrijver is jaren bezig geweest met een boek, dat probeer ik weer te geven in een portret. Bij politici heb je te maken met wat ze op dat moment publiekelijk doen en dat is vaak vreemd. Die pak ik dus harder aan in een tekening, zoals Van Agt die in zijn blote kont op het hoofd van Den Uyl zit en Lubbers die Brinkhorst plat op de mond kust. Op de vele honderden portretten van schrijvers en politici kreeg ik - voor de komst van de sociale media - zelden of nooit een reactie, ook niet van de afgebeelde personen. Maar voldoening is belangrijker dan applaus. Zo heb ik tientallen jaren mijn tekenwerk in stilte gedaan, behalve dan mijn eerste tekening voor NRC naar aanleiding van de troonswisseling in 1980, die meteen tweehonderd abonnees kostte. Vreselijk! Lezers waren woedend over de manier waarop ik Beatrix en Juliana had afgebeeld. Er kwamen stapels vunzige brieven, mensen wilden me geen hand meer geven. Ik schrok daarvan, ik ben niet uit op het bewust kwetsen of schofferen van mensen. Een portret kan hard zijn, maar mijn eerste intentie is iets maken wat mooi is.

Ik word vaak omschreven als cartoonist en karikaturist. Er is niets mis met cartoons en satirische tekeningen, die maak ik ook, maar ik ben vooral portrettist. De meeste schrijversportretten van de laatste jaren of bijvoorbeeld de schilderijen van mijn ouders en grootouders zijn gewoon portretten."

Lees verder na de advertentie

Siegfried Woldhek

Siegfried Woldhek (1951) groeide op in een gezin met vier kinderen. Hij studeerde theoretische ecologie aan de VU in Amsterdam en werkte na zijn studie eerst als bioloog en daarna vijf jaar als directeur bij Vogelbescherming Nederland. Van 1990 tot 1998 was hij directeur van WNF Nederland en tot 2002 directeur van het Action Network van het internationale WNF. In 2002 zette hij NABUUR.com op, een non-profit-internetorganisatie die hij tot 2011 leidde. Sindsdien is hij fulltime gaan tekenen. Bekendheid als tekenaar kreeg hij door zijn vele literaire portretten voor Vrij Nederland en zijn tekeningen van politici en sporters voor NRC Handelsblad. In zijn veertigjarige tekencarrière legde hij zich aanvankelijk toe op het portretteren in zwart-wit. Later is hij daarin meer kleur gaan gebruiken. Tegenwoordig maakt hij steeds vaker vrij werk. Zijn meermaals bekroonde werk is geëxposeerd - onlangs nog in Slot Zeist - en in boekvorm verschenen. In 2008 legde hij in een veelbekeken TED-talk uit hoe hij de zelfportretten van Leonardo da Vinci ontdekte.

Woldhek geeft regelmatig workshops portrettekenen en schilderen in zijn huis in Giethoorn.

Deel dit artikel