Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Met 'publiek sterven' verdwijnt de intimiteit

home

Leonie Breebaart

René Gude: 'Sterven is doodeenvoudig, iedereen kan het.' © Maartje Geels

Van bekende Nederlanders verwachten we dat zij hun ervaringen met de naderende dood met ons delen. Hun sterven maakt gesprekken los die zonder hen nooit begonnen waren. Maar het delen van leed heeft ook een schaduwzijde.

Is het niet pijnlijk om zoiets intiems als bijna-sterven te delen met talloze onbekende Nederlanders? Is dit 'publieke sterven' geen vorm van aan­dacht­trek­ke­rij?

Eind september 2014 barstte René Gude in een van de meest bekeken talkshows op de Nederlandse televisie in huilen uit. De toenmalige Denker des Vaderlands was al vaker te gast bij 'De Wereld Draait Door'. Dat hij leed aan botkanker was bekend, dat hij daaraan al een been had verloren ook. Hij praatte er bijna luchtig over: "Sterven is doodeenvoudig, iedereen kan het".

Maar nu brak hij dus - uit verdriet dat hij van alles en iedereen afscheid moest nemen. Hij stierf een half jaar later, op 13 maart van dit jaar, 58 jaar oud. Dat maakte zijn laatste optreden nog gedenkwaardiger. Maar het maakte ook vragen los. Is het niet pijnlijk om zoiets intiems als bijna-sterven te delen met talloze onbekende Nederlanders? Is dit 'publieke sterven' geen vorm van aandachttrekkerij? Van een doorgeslagen behoefte aan waargebeurd drama?

Bloggen
Een tendens is het zeker, publiek sterven: schrijvers, journalisten, bekendheden als zanger Thé Lau en voorheen onbekenden als de bloggende kankerpatiënte Laura Maaskant, houden het grote publiek op de hoogte van hun ziekteproces richting de dood, zoals ook René Gude dat deed.

Dat schrijvers zulke ervaringen delen is natuurlijk niet nieuw. Renate Rubinstein deed dat midden jaren tachtig al in haar boek 'Nee heb je'. Martin Bril volgde haar. Schrijvers proberen nu eenmaal alles wat ze tegenkomen in woorden te vangen - hun ziekte ook. Maar de opkomst van de blog maakt het genre wel laagdrempeliger: iedereen kon meedoen, eerlijkheid telde zwaarder dan literaire verdichting.

De voorheen onbekende kunstgeschiedenisstudente Laura Maaskant begon in 2013 met een blog over haar leven met kanker. Net als Gude leerde ze juist door het vooruitzicht van de dood het leven te waarderen. Levenslust in het aangezicht van de dood: dat is - af te lezen aan reacties op haar blog - ook wat anderen raakt. "Een leven waar je mag genieten, ja nu vandaag en wie weet morgen", schrijft een lezer. Maar meer nog dan door haar 'moed', worden lezers geraakt door het feit dat Maaskant haar ervaringen überhaupt ruimhartig deelt.

Bedreiging
Toch heeft juist dat 'delen' zijn schaduwzijden, bekent de uitbehandelde kankerpatiënt Albert de Lange (57) in zijn laatste column daarover in Het Parool. 'Dat publieke sterven, zoals het is gaan heten, is niet bevorderlijk voor de intimiteit in kleine kring. Als iedereen (bijna) alles weet, bedreigt dat toch het exclusieve samenzijn en voor je het weet is de column zelf het thema, niet de situatie. Of je krijgt als auteur de neiging dingen via de band te spelen, in plaats van het gesprek te voeren.'

Lees verder na de advertentie
De zelfdoding van Joost Zwagerman in september bracht een grote schok teweeg. © anp
Als de doden al weinig mogen zeggen over hun begrafenis, geldt dat voor BN'ers helemaal

In die opmerking ligt de hele discussie over publiek sterven besloten. Inderdaad heeft het iets pijnlijks om je intiemste gevoelens eerder te delen met een anoniem publiek dan met je vrouw, kinderen of beste vriend. Ik zou me daar als 'naaste' wel wat verraden door voelen. Tegelijk bied je Nederlanders die zich moeilijker uiten een manier om hun eigen gevoelens te leren kennen. "Wat Gude zegt, zo voel ik het ook." "Lees dat stuk van Albert de Lange."

Inmiddels lijken we van bekende Nederlanders ook min of meer te verwachten dat zij hun ervaringen met ziekte en dood met ons delen. Toen Joost Zwagerman op 7 september van dit jaar zelfmoord pleegde, waren veel bewonderaars geschokt. Hoe was het mogelijk 'dat wij het niet wisten'? Bovendien: de vitale Zwagerman was toch tégen zelfmoord? Hij geloofde toch juist in het délen van zware gevoelens? "Ik hoop dat anderen zich minder schamen voor hun depressiviteit, zich iets minder eenzaam voelen", had hij weleens gezegd.

Troostend
Of Zwagerman het gewild had, weten we niet - de doden hebben nu eenmaal weinig te zeggen over hun begrafenis - maar de nationale schok over zijn eenzame dood werd meteen opgevangen door wat je een publiek rouwfeestje zou kunnen noemen. In een volledig aan Zwagerman gewijde aflevering van, opnieuw, 'De Wereld Draait Door' mochten bekende Nederlanders uitleggen waarom hij zo'n goede vriend was geweest, en zo'n belangrijke schrijver. Troostend, bijna gezellig zag dat eruit - zoals een begrafenis gezellig kan zijn omdat je je allemaal nog even verenigd voelt rond die éne persoon.

Als de doden al weinig mogen zeggen over hun begrafenis, geldt dat voor BN'ers helemaal. Die vervullen een publieke rol - zelfs als ze dood zijn; ze zijn onderwerp van gesprek, ze maken gesprekken mogelijk die zonder hen nooit begonnen waren. Na Zwagermans dood kreeg de hulplijn tegen zelfmoord 113online een stortvloed aan hulpvragen te verwerken.

Of de bekende overledene het wil of niet: hij of zij is een symbool van reflectie. Soms reikt de ervaringsdeskundige het publiek zélf al woorden aan om het drama te accepteren, zoals René Gude deed. Na de zelfmoord van Joost Zwagerman ontbrak het juist aan zo'n verklaring. Maar zo'n gat in ons begrip maakt bij het grote publiek nóg meer denkactiviteit los. Hoe kun je zo succesvol en zo ongelukkig zijn? Is de dood soms ook een uitweg? Het zijn lastige, soms angstaanjagende vragen, maar in een cultuur die verder weinig ruimte biedt aan het memento mori, is het goed om ze hardop te stellen - al gaat dat nog vaak via de band van de bekende Nederlander.

Wie overleden in 2015?

Boris Nemtsov © afp

9 JANUARI
Frans Molenaar (74). Couturier die tot de Grote Vijf van de Nederlandse mode behoorde. Maakte couture, maar kleedde ook Haagse vuilnismannen en caissières van Albert Heijn en ontwierp brillen, gordijnen en vloerbedekking. Hield van eenvoudige vormen, kleding opgebouwd uit rechthoeken, cirkels en vierkanten en heldere kleurcombinaties.

23 JANUARI
Koning Abdullah (90). Nam twintig jaar geleden de taken van zijn halfbroer over en mocht zich de afgelopen tien jaar koning van Saudi-Arabië noemen. Stond te boek als voorzichtige hervormer die probeerde de rechten voor vrouwen uit te breiden, al mogen ze nog altijd niet autorijden. Ook publieke onthoofdingen vinden nog steeds plaats.

27 FEBRUARI
Boris Nemtsov (55). De Russische wonderboy uit de politieke jaren negentig - ooit gedoodverfd opvolger van Boris Jeltsin - werd voor de Kremlinmuren vermoord. Symbolisch, want Vladimir Poetin was zijn grote tegenstander. Hij streed nog altijd tegen de corruptie in Kremlinkringen en was fel tegen de oorlog in Oekraïne, maar werd tegen wil en dank de belichaming van een verdwenen oppositie in Rusland.

13 MAART
René Gude (58). Al bij zijn aanstelling tot Denker des Vaderlands, in mei 2013, leed hij aan kanker. De ziekte stond zijn arbeidsplezier niet in de weg. Zijn bijdrage aan de publieksfilosofie in Nederland is moeilijk te overschatten. Hij is medeoprichter van Filosofie Magazine en stond jarenlang aan het hoofd van de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden.

20 MAART
Steve Mokone (82). Zuid-Afrikaanse rechtsbuiten die in 1957 de eerste zwarte profvoetballer in het Nederlandse betaald voetbal werd. Hielp Heracles Almelo in zijn eerste seizoen aan het kampioenschap in de tweede divisie en kreeg als bijnaam 'de zwarte meteoor'. Kwam later in opspraak vanwege creditcardfraude en het mishandelen van zijn vrouw.

B.B. King © ap

31 MAART
Ad den Besten (92). Behoorde tot de meest getalenteerde dichters van zijn generatie. De meeste mensen kennen Den Besten tegenwoordig vooral nog als dichter en vertaler van tal van teksten voor het Liedboek voor de Kerken uit 1973. Op literair gebied beleefde Den Besten zijn gloriejaren in de decennia na de oorlog.

13 APRIL
Günter Grass (87). Gelauwerd auteur met 'De blikken trommel' (1959) als bekendste en verfilmde boek. Vormde met Heinrich Böll en Siegfried Lenz de literaire Grote Drie van Duitsland. Ontving in 1999 de Nobelprijs voor de Literatuur en werd gezien als een morele autoriteit. Raakte omstreden na zijn onthulling dat hij in de Tweede Wereldoorlog bij de Waffen SS had gediend.

14 APRIL
Percy Sledge (74). Amerikaanse soulzanger die met zijn zelfgeschreven debuutsingle 'When a man loves a woman' in 1966 meteen zijn grootste hit had. Daarna volgden nog nummers als 'My special prayer', 'Love me tender' en 'Take time to know her'.

5 MEI
Hans Jansen (72). Arabist, islamkenner en opiniemaker die door de politieke moorden op de Egyptische president Sadat en tv-maker Theo van Gogh zijn mening over de islam bijstelde en opschoof naar het gedachtengoed van Geert Wilders. Zijn uitspraken leidden ertoe dat de rechtszaak tegen Wilders in 2010 over moest. Zat sinds 2014 voor de PVV in het Europees Parlement.

14 MEI
B.B. King (89). Riley Ben (Blues Boy) King was de grondlegger van de moderne blues. De gitarist, afkomstig uit de Amerikaanse katoenplantages, tilde het genre in de jaren vijftig, zestig en zeventig naar een hoger niveau. Door zijn legendarische gitaarsolo's wordt hij wel beschouwd als de beste gitarist ooit in dat genre.

6 JUNI
Corry van der Linden (78). Hoorspel- en stemactrice die het Italiaanse tekenfilmfiguurtje Calimero zijn Nederlandse stem gaf. Naast het zwarte kuikentje, dat aanvankelijk als vuil kuiken in een wasmiddelreclame verscheen, vertolkte ze populaire tv-figuren als de Smurfin en Grobbebol Geeltje en Grobbebol Broer in de kinderserie 'TiTa Tovenaar'.

Thé Lau © anp

9 JUNI
James Last (86). Een beetje swing, violen en veel trompetten. Dat was het recept van de Duitse orkestleider en arrangeur James Last, in het dagelijks leven Hans geheten. In de jaren zestig en zeventig verkocht hij 80 miljoen platen met zijn 'happy party sound', zoals hij het zelf noemde.

13 JUNI
Heinz Hermann Polzer alias Drs. P (95). Met zijn keurige verschijning en onberispelijke, maar humoristische taalgebruik vermaakte Drs. P een breed Nederlands publiek. Een volkse intellectueel, die het helemaal niet erg vond dat zijn gedichten en liedjes kleinkunst werden genoemd. Dankzij hem zijn knolrapen, lof, schorseneren en prei geen vergeten groenten.

23 JUNI
Thé Lau (62). Gitarist, schrijver en dichter die zich in 1974 bij Neerlands Hoop van Bram Vermeulen en Freek de Jonge aansloot, om vijf jaar later met zijn rauwe stemgeluid voorman te worden van rockband The Scene. Verwierf bekendheid in Nederland en Vlaanderen, met 'Iedereen is van de wereld' als publieksfavoriet.

2 JULI
Bob Smalhout (87). Verwierf in de jaren zeventig bekendheid als arts met zijn stelling dat er jaarlijks 200 patiënten onnodig overlijden door fouten in de anesthesiologie. Was even lijsttrekker voor de LPF bij de Eerste Kamerverkiezingen van 2003, maar stond vooral te boek als de columnist die in De Telegraaf de onderbuik een stem gaf.

5 AUGUSTUS
Ellen Vogel (93). Met haar lange, voorname gestalte en gracieuze loop was Ellen Vogel de grande dame van het toneel. Ischa Meijer noemde haar daarom een 'actreutel'. Maar heel Nederland leefde met haar mee als Constance in de tv- serie 'De kleine zielen'.

30 AUGUSTUS
Oliver Sacks (82). Britse neuroloog en psychiater, maar vooral verhalen- verteller. Via boeken (zoals 'De man die zijn vrouw voor een hoed hield') en interviews maakte hij de werking van de hersenen inzichtelijk voor een breed publiek. Zijn boek 'Ontwaken in verbijstering', werd in 1990 verfilmd onder de Engelstalige titel 'Awakenings'.

Willem Aantjes © anp

8 SEPTEMBER
Joost Zwagerman (51). Was dichter, romanschrijver en essayist. Maar voor een groot publiek was Joost Zwagerman de man die in het praatprogramma 'De Wereld Draait Door' zo enthousiast over alle vormen van kunst kon vertellen. Zijn zelfdoding in september bracht een grote schok teweeg.

28 SEPTEMBER
Siert Bruins (94). Nederlandse oorlogsmisdadiger die lid was van de Waffen SS en de Sicherheitsdienst en in Delfzijl jacht maakte op het verzet. Kreeg in 1949 in Nederland de doodstraf opgelegd in verband met zijn rol bij de dood en mishandeling van verzetsmensen.

Dat werd levenslang, maar Bruins zat er geen dag van uit door zijn Duitse staatsburgerschap. Eind 2013 verscheen Bruins nog opnieuw voor de rechter. Tot een veroordeling kwam het niet.

22 OKTOBER
Willem Aantjes (92). Politicus, aanvankelijk van de ARP, later van het CDA. Omstreden vanwege de onterechte beschuldiging dat hij lid was geweest van de Duitse Waffen SS. Werd bewonderd vanwege de milde wijze waarop hij omging met de manier waarop hij na deze affaire aan de kant werd gezet.

4 NOVEMBER
René Girard (91). Frans-Amerikaans antropoloog en cultuurfilosoof. Ontdekte het 'mechanisme van de zondebok': door één individu of groep te verketteren, voelt de groep als geheel zich sterker. Muntte ook het begrip 'mimetische begeerte': verlangen komt voort uit rivaliteit.

10 NOVEMBER
Helmut Schmidt (96). Was bondskanselier van 1974 tot 1983. Kreeg te maken met onder meer de terreurgroep Rote Armee Fraktion (RAF) en de kernwapenwedloop. Wilde kernwapens in Duitsland plaatsen en tegelijk met de Russen onderhandelen. Schreef na zijn vertrek uit de politiek een reeks boeken en was uitgever van weekblad Die Zeit.

19 NOVEMBER
Herman George van Loenhout alias Armand (69). Was de laatste protestzanger van Nederland. Zoals hij begon in de jaren zestig - met lang en later knalrood haar, wijde broekspijpen en zijn eeuwige joint - zo eindigde hij. Één grote hit had hij: 'Ben ik te min'. Die joint was trouwens het beste middel tegen de astma.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Is het niet pijnlijk om zoiets intiems als bijna-sterven te delen met talloze onbekende Nederlanders? Is dit 'publieke sterven' geen vorm van aan­dacht­trek­ke­rij?

Als de doden al weinig mogen zeggen over hun begrafenis, geldt dat voor BN'ers helemaal

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.