Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Marli Huijer: 'Ik ben Denkeres, dat maakt verschil'

home

Henk Steenhuis

© Maartje Geels
Interview

Marli Huijer is sinds gisteren officieel Denker des Vaderlands. Ze combineert twee vakgebieden: de geneeskunde en de wijsbegeerte. En als vrouw legt ze 'andere accenten dan een man'. Zo vraagt ze aandacht voor 'bescheiden getuigen'.

Ik heb van huis meegekregen dat je altijd je mond open moet doen, ook al word je er zenuwachtig van

Een heer op leeftijd is de nieuwe Denker des Vaderlands niet. En Marli Huijer is evenmin een studeerkamergeleerde, al trekt ze zich soms terug voor het schrijven van boeken, zoals haar recente publicaties over ritme (2011) en discipline (2013). Filosoof en arts Huijer zoekt graag anderen op, want ze vindt het 'heerlijk om met iedereen te praten'. "Ik probeer te achterhalen hoe mensen met elkaar praten. Dat maakt ze minder vreemd. Ik voel me enorm thuis in de wereld."

Het klinkt als een program van de nieuwe Denker: de straat op. Dat tekent haar houding, maar ook haar denken dat, zegt ze, geïnspireerd is door de Joodse filosoof Hannah Arendt.

"Net als zij zie ik de publieke ruimte als een openbare ruimte, waar mensen zich kunnen uitspreken, laten zien wie ze zijn. Zelfs je huis kan een publieke ruimte zijn, als je opeens allerlei vreemden uitnodigt om te komen debatteren."

U wilt graag dat iedereen meepraat. U bent zelf docent, in Den Haag en Rotterdam. Hoe werkt dat in de klas?
"Die klas is zo'n publieke ruimte, die docent en leerlingen samen vormgeven. Daarom accepteer ik het niet als een student zijn of haar mond houdt. Van een nieuwe groep ken ik binnen een uur de namen, omdat ik tegen de zwijgzame persoon wil kunnen zeggen: Ati, wat vind jij daarvan?"

En dan zwijgt Ati.
"Jammer dan. Zelf kon ik vroeger helemaal niet in het openbaar spreken. Maar ik heb van huis meegekregen dat je altijd je mond open moet doen, ook al word je er zenuwachtig van. Ik dwong mijzelf iets te zeggen. Van mijn studenten verlang ik ook dat ze leren praten. Anders staan ze buitenspel. Hoe meer mensen meedoen, hoe groter de kans dat je een pluriforme publieke ruimte krijgt, met allemaal verschillende stemmen."

Hoe belangrijk is uw stem daarbij, als Denker des Vaderlands?
"Zou het niet Denkeres moeten zijn? Zo noemen collega's me die hoorden over m'n benoeming. Denkeres, dat maakt verschil. Vrouwelijke filosofen brengen andere thema's in, met eigen accenten. Zo had Hannah Arendt het over 'nataliteit', geboortelijkheid, terwijl filosofen van Plato tot Heidegger de sterfelijkheid centraal stelden. Vrouwelijke denkers gaan vaak uit van menselijke betrekkingen. Daardoor hechten ze aan verhalen, omdat die - beter dan principes - recht doen aan uiteenlopende levensstijlen en visies. In een verhaal kun je dilemma's verwoorden."

Lees verder na de advertentie
Je kunt je in de eenzaamheid terugtrekken om te schrijven. Ik kan dat niet, en ik wil het niet. Ik heb de inbreng van anderen nodig

Welke rol vervult de Denkeres daarin?
"Ik wil stemmen laten klinken - stemmen van mensen die op een minder goed hoorbare positie zitten dan ik. Vrouwelijke filosofen hebben het over 'bescheiden getuigen'.

Dat idee is in de jaren negentig ontsprongen aan het besef dat de ene vrouw de andere niet is. Vrouwelijke wetenschappers die vaststelden hoe de wereld in elkaar zat, kregen prompt te horen: 'Hé, hoogopgeleide witte vrouw, zo ziet die wereld er helemaal niet uit.'

Deze witte vrouwen bekleedden zélf machtsposities, deden onderzoek, publiceerden. Die positie gingen ze vervolgens benutten om minder bevoorrechte vrouwen aan het woord te laten. Als Denker des Vaderlands wil ik daar een voorbeeld aan nemen."

De eerste Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, vatte zijn rol samen als 'tegendenken'. Voortdurend in discussie met anderen en zichzelf onderzocht hij de grote vragen van deze tijd. Zijn opvolger, René Gude, draaide de zaak om: hij wilde juist méédenken.

U wilt eerder denken te midden van anderen?
"Je kunt je in de eenzaamheid terugtrekken om te schrijven. Ik kan dat niet, en ik wil het niet. Ik heb de inbreng van anderen nodig. Ik ben geen tegen-, geen mee-, maar een tussendenker. Ik denk vanuit dat wat nú belangrijk is. Als ik me terugtrek in de Provence, dan weet ik toch niet wat er in de samenleving speelt, en wie er geen gehoor vinden? Ik ben dus een tussendenker: tussen mijn studenten aan de Haagse Hogeschool leer ik ongelooflijk veel."

Klinkt altijd mooi: wat leren we toch veel van andere culturen.
"Maar het is wel waar. Vorige week vertelde ik studenten over de Duitse socioloog Hartmut Rosa. Hij zegt: de grote haast is in de 18de eeuw begonnen, en die versnelling is niet meer vol te houden. Onze grootouders werden geboren in een dorp, trouwden er en stierven er. Wij doen dat niet. We wisselen van baan en van partner.

Toen vroeg ik aan de klas: wiens oma is overleden in haar geboortedorp? Antwoordt een leerling: mijn grootmoeder is van oorlog in oorlog beland, ze heeft overal en nergens gewoond, ze wist nooit waar ze aan toe was.

Deze studente opende me de ogen: Rosa's theorie over versnelling gaat niet wereldwijd op, maar geldt vooral voor West-Europese samenlevingen waar het trage dorpsleven plaatsmaakte voor het snelle leven in de stad."

Marli Huijer © Maartje Geels
Als ik in het publieke domein iets zeg, breng ik mijzelf tot stand. Soms vind ik dat bedreigend

Haar denken, zegt Huijer, ontwikkelt zich tussen anderen, maar net zo goed 'te midden van de omstandigheden'. Die waren, vertelt ze, halverwege de jaren tachtig niet best. Huijer was toen arts. Voordat ze de huisartsenopleiding kon gaan doen, werkte ze voor de Amsterdamse Junkiebond. "Daar heb ik echt de onderkant van Amsterdam gezien." Huijer besloot wat te blijven, deed toch de huisartsenopleiding, maar 'het lukte daarna niet goed om de kuchjes van gewone patiënten serieus nemen'. Ze had te veel gezien in de drugsscene.

In 1985 werkte ze bij een methadonpost in Beverwijk; uit 'vrees me te gaan vervelen' studeerde ze daarnaast filosofie. Van de filosoof en theoloog Ivan Illich leerde ze dat geneeskunde slecht uitpakte voor patiënten, en zélf ziekten veroorzaakte. Hij bepleitte paal en perk te stellen aan medische bemoeienis.

Huijer nam dat serieus: ze schreef er een paper over. "Daarna heb ik ontslag genomen bij de methadonpost." Recht op een uitkering had ze dus niet. Maar een kind had ze wel te onderhouden.

Tijdens een college ontmoette ze Illich weer, de denker die ze bewonderde. Huijer: "Hij vond dat je buiten de economie moest leven, geen loonslaaf wezen en je niet onderwerpen aan een werkgever. Ik zat met een baby in de collegebanken. Illich kwam naar me toe en zei: Ja, als ik u was, zou ik ook denken dat je geld en een baan nodig hebt. Op dat moment viel hij van zijn voetstuk. Illichs denken stond los van de omstandigheden."

Leeft u zelf naar uw standpunten?
"Dat blijft een worsteling. Ik ben al jaren lid van het Filosofisch Elftal van Trouw, geef mijn mening in Filosofie Magazine en schrijf columns. Als ik in het publieke domein iets zeg, breng ik mijzelf tot stand. Soms vind ik dat bedreigend, omdat ik dan niet zeker weet of ik een standpunt tot in al zijn finesses heb doordacht. Vervolgens leef ik naar wat ik gezegd heb, omdat ik er, bij nadere beschouwing, achter kom dat het klopt wat ik eerder heb geformuleerd. Ik trek dan de consequenties van een bijna terloops geformuleerd standpunt.

Iets dergelijks overkwam me in 2013, na het afronden van m'n boek 'Discipline'. Ik begon me af te vragen: waar sta ik zelf, hoe werkt discipline in mijn leven en gaat mijn zelfdiscipline niet te ver?"

Het uitspreken is het begin van elk verhaal, dat maakt ontwikkeling mogelijk, daarmee zet je processen in gang

Alles wat je zegt wordt tegen je gebruikt.
"Ja. Als ik tegen iemand zeg: ik ben een heteroseksuele vrouw, dan leidt dat ertoe dat ik me keurig als een heteroseksuele vrouw zal gedragen. En ook andersom: als ik me uitspreek als homoseksueel, word ik in het hokje 'homo' gezet, waarna ik me vervolgens keurig ga gedragen volgens de normen voor homoseksualiteit. Bovendien wordt er van alles en nog wat van me vastgelegd, dat het hokje 'homo' bevestigt.

Dat proces zie je nu op internet optreden. Alles wat jij op Facebook zet, wordt ergens vastgelegd of geregistreerd. Daar brengen bedrijven ordeningen in aan, zij zien wat jouw voorkeuren zijn, wat jouw netwerk is, of jij je gezond gedraagt of niet, of jij behoefte hebt aan dieetvoedsel of aan een weegschaal.

Door je uit te spreken wordt jou uiteindelijk vrijheid ontnomen. Maar het leven is niet leuk als je je mond houdt - dat had ik al van huis uit meegekregen."

U vertelde dat u graag allerlei mensen aanspreekt, op straat, in de tram. Daar spreekt juist een zekere vrijmoedigheid uit.
"Ja, die wil ik ook helemaal niet kwijt. Van Hannah Arendt heb ik geleerd dat je je in de publieke ruimte moet uitspreken; het uitspreken is het begin van elk verhaal, dat maakt ontwikkeling mogelijk, daarmee zet je processen in gang.

En bij de Junkiebond heb ik geleerd dat gelijkwaardigheid essentieel is. Ik probeer iedereen die ik spreek als een gelijkwaardige gesprekspartner tegemoet te treden, of dat nou een druggebruiker is, een migrant of de koning van Nederland. Mij gaat het om de vragen: hoe voeren wij een gesprek, hoe handelen we met elkaar, hoe gaan we met elkaar om?"

Terug naar uw laatste boek, 'Discipline'. Dat begrip klinkt bij u wat streng. Ik zie het meer als een deugd die je moet trainen om überhaupt andere deugden te kunnen ontwikkelen.
"Ik sprak er in een tv-programma over. De makers waren de straat opgegaan om aan voorbijgangers te vragen wat zij dachten bij het woord 'discipline'. Spraken ze met een zeventigjarige, dan kregen ze als antwoord: 'tucht, orde en gehoorzaamheid'. Jonge mensen zeiden eerder: 'ervoor gaan'.

Het grote voordeel van het uitbesteden van discipline is dat we ons niet schuldig hoeven te voelen als we zelf een keer niet ge­dis­ci­pli­neerd zijn

Zelf ben ik in de tucht en orde opgevoed. Daar zou ik niet naar terug willen. Maar ook 'het ervoor gaan' is me te smal - dat vergt ook zelfdiscipline, die je je vaak via tucht eigen maakt. Ik ben benieuwd in hoeverre je met anderen samen jezelf kunt disciplineren.

Ik zie wel wat in het uitbesteden van discipline, zoals met de app MiniMe, voor jongeren met aanleg voor een psychose. Samen met de ontwerpers hebben die jongeren een app bedacht die in crisissituaties de verantwoordelijkheid voor hun gedrag deels overneemt.

Elke gebruiker heeft een persoonlijke versie, maar bij iedereen werkt de app als een stoplicht: groen is oké, oranje is oppassen en rood is foute boel. Bij rood gaat er een bericht naar behandelaars of familie, die de gebruiker kunnen opvangen, zodat de situatie niet uit de hand loopt."

Handig.
"Niet alleen handig. Het grote voordeel van het uitbesteden van discipline is dat we ons niet schuldig hoeven te voelen als we zelf een keer niet gedisciplineerd zijn. Dat voelt dan niet onmiddellijk als een verwijtbaar gebrek, maar als een menselijke ontvankelijkheid voor verleidingen waartegen we niet bestand zijn. Zo kijken we wat vriendelijker naar onszelf. En reëler."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Ik heb van huis meegekregen dat je altijd je mond open moet doen, ook al word je er zenuwachtig van

Je kunt je in de eenzaamheid terugtrekken om te schrijven. Ik kan dat niet, en ik wil het niet. Ik heb de inbreng van anderen nodig

Als ik in het publieke domein iets zeg, breng ik mijzelf tot stand. Soms vind ik dat bedreigend

Het uitspreken is het begin van elk verhaal, dat maakt ontwikkeling mogelijk, daarmee zet je processen in gang

Het grote voordeel van het uitbesteden van discipline is dat we ons niet schuldig hoeven te voelen als we zelf een keer niet ge­dis­ci­pli­neerd zijn

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.