Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mark Rutte, durf te denken!

Home

Peter Henk Steenhuis

Rutte als negentiende-eeuwse liberaal voor zijn inspiratiebronnen. © foto en bewerking Vrij Nederland

Premier Rutte beroept zich graag op neoliberale denkers als Friedrich von Hayek, maar houdt zich doof voor kritiek op hun werk. Dat is al te makkelijk, vindt Denker des Vaderlands Hans Achterhuis.

'Méér openheid. Méér democratie. Méér humaniteit. Dat was de eerste reactie van de Noorse premier Jens Stoltenberg op de afschuwelijke gebeurtenissen die zich op 22 juli in zijn land voltrokken. De boodschap was duidelijk: wij laten ons niet gijzelen door angst, wat er ook gebeurt. Die reactie heeft op mij diepe indruk gemaakt."

Zo begon premier Rutte vorige week in Antwerpen zijn Karl Popperlezing, die jaarlijks georganiseerd wordt door de liberale denktank Liberales. Het werd een mooi, positief verhaal, vond de Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis. "Ik heb hem ermee gecomplimenteerd."

Later, nadat Rutte vertrokken was, hoorde Achterhuis in de wandelgangen een paar keer liberalen malicieuze opmerkingen maken over de Popper-lezing die Achterhuis zelf in 2010 hield. "Dit was ten minste een positiever verhaal dan die kritiek van jou van vorig jaar", smaalde er een.

De sneren van de liberalen zetten Achterhuis aan het denken. "Zoals vaak reageerde ik ook dit keer weer secundair. 's Nachts in mijn hotelbed bedacht ik wat ik gemist had. De filosoof Popper staat centraal in het verhaal van Rutte, en dan vooral diens hoofdwerk 'De open samenleving en haar vijanden' uit 1945. Sinds Rutte dat boek gelezen had, zo zei hij in de lezing, deelde hij Poppers 'wantrouwen tegen ideologisch gedreven wereldverbeteraars, die precies weten wat goed is voor anderen en die met een grote zwaai de wereld ten goede denken te kunnen veranderen.'

"En wat verderop in de lezing omarmt Rutte een andere centrale notie in Poppers werk: de nadruk op kritiek. Rutte: 'Altijd kritisch zijn. Vragen blijven stellen. Niets voor waar aannemen. Niet proberen theorieën te bewijzen, maar ze te weerleggen. Dat deze houding de mens en de samenleving helpt om verder te komen, om vooruitgang te boeken, is voor mij zonneklaar.'

"Ik heb beide citaten even letterlijk aangehaald, om later niet het verwijt te krijgen dat Rutte zoiets niet heeft gezegd."

Bent u het hier dan niet mee eens?
"Ik ben het er volkomen mee eens, maar Rutte handelt er alleen zelf absoluut niet naar. Toen Popper in 1945 zijn boek schreef en vijanden aanwees van de 'open maatschappij' verwachtte iedereen een aanval op Hitlers utopische vergezicht van het Duizendjarig Rijk. Wat doet Popper? Hij valt Plato aan en Marx. De laatste is nu voor ons wel begrijpelijk, maar destijds werd Marx gezien als de huisfilosoof van een van de geallieerde landen. Zeker aan de universiteiten kwam die aanval in 1945 zeer onverwacht. Maar Plato was nóg onverwachter en nóg aanstootgevender. Zo herinner ik me dat hoogleraar klassieke talen in Utrecht, Cornelia de Vogel, zo'n twintig jaar later nog woedend kon worden op Popper vanwege zijn aanval op Plato. Zulke woede is het beste bewijs dat je iets te pakken hebt.

"Als Rutte werkelijk meent dat je niet moet 'proberen theorieën te bewijzen, maar ze te weerleggen', waarom reageert hij dan nooit op kritiek op de neoliberale goeroes van het hedendaagse neoliberalisme: Ayn Rand, Milton Friedman en Friedrich von Hayek?"

Dat doet hij niet?

"Nee. En andere liberalen evenmin."

Man en paard graag.
"Allereerst Bolkestein. Hij publiceerde een paar weken geleden 'De intellectuele verleiding', een boek dat hij al sinds lang had willen schrijven. Het gaat over gevaarlijke ideeën in de politiek, zoals de ondertitel luidt. En weinig verbazingwekkend, daar worden Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en andere fellow-travellers van het communisme weer flink over de kling gejaagd. Maar ook rechts kent fellow-travellers, en daar rept Bolkestein met geen woord over."

Op wie doelt u nu?
"Luister naar dit citaat van Friedrich von Hayek: 'We moeten van het bouwen van een vrije samenleving opnieuw een intellectueel avontuur maken, een onderneming vol moed. Wat wij missen is een liberale utopie, een echt liberaal radicalisme. De belangrijkste les die de ware liberaal moet leren van het succes van de socialisten is dat zij de moed hadden om utopisch te zijn, waardoor dagelijks mogelijk wordt wat kort geleden nog een verre droom leek.'"

Zo'n liberale utopie staat haaks op de ideeën van Popper?
"Ja. In mijn Popper-lezing van vorig jaar ben ik hier ook op in gegaan. Voor Popper lag de kern van het liberalisme nu juist in de afwijzing van elke utopie, het had helemaal geen zin de socialistische utopie te vervangen door een liberale. Hayeks blauwdruk van een maakbare, vrije samenleving botst frontaal met het recept van Popper voor de langzame en voorzichtige maatschappelijke verbeteringen, die hij als 'stapsgewijze sociale ingenieurskunst' omschrijft - Popper bestrijdt leed en onrecht, Hayek bedenkt een ideale samenleving, en verwijdert zich zo mijlenver van Popper."

Dat maakt hem nog geen fellow-traveller.
"Hayek is echt het spiegelbeeld van Sartre, die na een bezoek aan Moskou zei 'nog nooit zulke gelukkige mensen te hebben gezien'. En wat zei Hayek over het Chili van na de staatsgreep, toen generaal Pinochet met steun van de Verenigde Staten de macht greep? 'Hier zie je een gelukkige maatschappij', zei Hayek, 'ik heb met heel veel Chilenen gepraat en ze zeggen allemaal: we hebben het nog nooit zo goed gehad.'

"Even ter verduidelijking: de Chileense revolutie van Pinochet leidde tot 3.200 vermoorde en vermiste burgers, er werden zo'n 80.000 mensen gevangengezet waarvan velen ernstig gemarteld werden, terwijl 200.000 Chilenen hun land ontvluchtten. Hayek zweeg hierover. Het hoge utopische doel van een neoliberale revolutie rechtvaardigde kennelijk al deze slachtoffers."

Nu scheert u Bolkestein en Rutte over een kam.
"Dat klopt en daar heb ik mijn redenen voor. Bolkestein pakt de handschoen niet op, maar Rutte doet het evenmin. In het lijsttrekkersdebat in 2006 werd Rutte gevraagd naar zijn favoriete filosoof. Rutte noemde Von Hayek, omdat 'hij vrijheid boven verdelende rechtvaardigheid stelt'.

"Ik zou denken: wat bezielt je om Popper aan te roepen als schutspatroon terwijl je de confrontatie met mogelijke moderne rechtse vijanden van de open maatschappij op geen enkele manier durft aan te gaan?

"Vorig jaar heb ik dat in mijn Popper-lezing aan de kaak proberen te stellen. Daar kreeg ik kritiek op van liberalen, ik moest dit boek lezen, en dat boek. Dat heb ik gedaan. Maar mijn conclusie blijft recht overeind staan: Hayek was ongetwijfeld de beroemdste van een grote schare neoliberale fellow-travellers richting de nieuwe kapitalistische heilstaat. Te zijner ere kreeg de nieuwe grondwet van Chili de naam van zijn belangrijkste boek: 'The Constitution of Liberty'."

"Als je werkelijk zegt Poppers gedachtengoed te delen, werkelijk streeft naar méér openheid, méér democratie, en méér humaniteit dan móet je hierop ingaan. Dan moet je erkennen dat er denkers ter linkerzijde zijn die het gedachtengoed van Popper met voeten treden, én ter rechterzijde. Daarom zou ik Bolkestein, Rutte en al die andere liberalen die moeite hadden met kritiek, en meer zagen in het 'positieve verhaal' van Rutte, willen oproepen: durf kritiek te leveren, durf te reageren als je kritiek krijgt, durf te denken.

"Of hoe zei premier Rutte dat vorige week ook al weer zo mooi: 'Altijd kritisch zijn. Vragen blijven stellen. Niets voor waar aannemen. Niet proberen theorieën te bewijzen, maar ze te weerleggen. Dat deze houding de mens en de samenleving helpt om verder te komen, om vooruitgang te boeken, is voor mij zonneklaar'.

"Voor mij ook."

Morgen gaat Hans Achterhuis in het Amsterdamse debatcentrum De Nieuwe Liefde in discussie met Huub Oosterhuis en Elsbeth Etty over het thema van het utopische denken. Aanvang 20.00 uur.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie