Maleisië moet verder na de vliegrampen

home

Wouter van Cleef

In het opleidingsinstituut van Malaysia Airlines in Petaling Jaya is een herdenkingsplek voor de slachtoffers ingericht. © epa

Een jaar na de ramp met de MH17 is het hoofdstuk voor veel Maleisiërs wel gesloten. Het verdriet blijft maar ze willen ook verder, desnoods met een andere naam voor hun geliefde, meelijwekkende vliegmaatschappij.

Voor Maleisiërs is de ramp met de MH17 een jaar na dato afgesloten

Oh nee, niet alweer, toch. Met die gedachte werden miljoenen Maleisiërs wakker op de ochtend van 18 juli vorig jaar, nadat een dag eerder - laat in de Aziatische avond - vlucht MH17 van Malaysia Airlines was neergestort in het conflictgebied in Oost-Oekraïne.

Twaalf maanden later is het hoofdstuk MH17 voor veel Maleisiërs afgesloten. "Het stond niet echt op mijn radar", zegt Niki Cheong, een Maleisische columnist en docent mediastudies, in een koffiezaak in een luxe shopping mall in Kuala Lumpur. "Ik was helemaal vergeten dat het al een jaar geleden was."

In de directe nasleep van de ramp volgde Cheong de stemming in de Maleisische samenleving en media op de voet en besprak hij het nationaal gevoel in talkshows en in de collegezaal. Dat het alweer een jaar geleden is dat er 43 Maleisiërs omkwamen toen het toestel van Malaysia Airlines neerkwam in de Oost-Oekraïense velden bij Grabovo was eigenlijk langs hem heen gegaan.

Voltooid verleden tijd
Cheong gaat er eens goed voor zitten en roert in zijn glas meloensap. Als hij terugkijkt op het afgelopen jaar en de huidige stemming in Maleisië analyseert, is er volgens hem maar één conclusie te trekken: voor Maleisiërs is de ramp met de MH17 een jaar na dato afgesloten.

Natuurlijk, voor nabestaanden van de 43 Maleisiërs aan boord is het een ander verhaal, zegt Cheong, maar voor de overgrote meerderheid van de bevolking is wat rond de MH17 gebeurde voltooid verleden tijd.

Dat ziet hij ook terug in de media. "Precies een jaar later zullen kranten en tv-programma's vast en zeker met terugblikken komen, maar de afgelopen maanden verdween deze ramp uit de kolommen", vertelt hij. Een politieke crisis en een belastingverhoging zijn de dominante thema's in de pers en het gesprek op straat.

En er speelt iets anders mee. Eerder in 2014 kreeg Maleisië al een grote vliegramp voor de kiezen. In maart vorig jaar ging het contact verloren met Malaysia Airlines-vlucht MH370 kort na vertrek uit Kuala Lumpur. Sinds die tijd wordt gezocht naar het toestel dat 239 mensen vervoerde. Waar het toestel gebleven is en wat er gebeurde, blijft een raadsel (zie kader onderaan).

Lees verder na de advertentie
Als land zijn we nog steeds niet over de ramp met de MH370 heen

'Niet wéér'
Om de Maleisische reactie op en verwerking van de ramp met de MH17 met bijna tweehonderd Nederlanders aan boord te begrijpen, is het belangrijk te begrijpen hoe diep de wonden zijn die de andere ramp, slechts enkele maanden eerder, veroorzaakte. Die pijnlijke herinnering staat namelijk nog volop in de belangstelling, ook in de media.

"In de eerste uren nadat het nieuws naar buiten kwam dat een toestel van Malaysia Airlines was neergestort boven Oekraïne, dacht iedereen: 'Oh nee, niet wéér'", zegt Cheong. "Als land zijn we nog steeds niet over de ramp met de MH370 heen. Nooit eerder maakte Maleisië zo'n kolossale tragedie mee als de vermissing van dat vliegtuig."

In de dagen nadat de MH370 vermist raakte, ging van alles mis. De Maleisische regering en Malaysia Airlines kregen de wind van voren, het leek alsof informatie werd achtergehouden. Furieus was Peking op de Maleisische regering van premier Najib. Met 152 Chinezen aan boord van het vermiste toestel eiste China dat Maleisië en de nationale luchtvaartmaatschappij alle beschikbare informatie op tafel legden.

De al zestien maanden durende vermissing van vlucht MH370 is in allerlei opzichten de tegenpool van wat er met de MH17 gebeurde, legt Cheong uit. Het nationaal gevoel is daarom onvergelijkbaar. "Bij de MH17 hebben we al een redelijk idee van waarom het toestel neerstortte. De lichamen van slachtoffers zijn geïdentificeerd en begraven", vertelt Cheong.

Deal
Bij de MH370 is het omgekeerd. Niemand weet wat er precies met dat toestel gebeurde, de inzittenden blijven vermist. De open wond die de MH370 nog was voor de Maleisiërs, maakte het voor hen extra belangrijk de lichamen terug te brengen en de zwarte dozen te krijgen voor onderzoek, vertelt Cheong.

Dat de lichamen van passagiers en bemanning van de MH17 naar Nederland werden gebracht, lijkt vooral te danken aan de inzet achter de schermen van de Maleisische premier Najib Razak. Terwijl Europese leiders twijfelden over hun contacten met pro-Russische rebellen en in Den Haag zelfs werd gedacht aan inzet van militairen om de rampplek veilig te stellen, werkte Najib aan een deal om de zwarte dozen en de lichamen uit de snikhete Oekraïense velden weg te krijgen. "Maleisiërs hebben niet de geschiedenis met Rusland die Europese landen wel hebben. Najib vermeed de sterke taal die in het Westen wel gebruikt werd", zegt Cheong.

Zoekactie naar de vermiste vlucht MH370. © ap
Vlucht MH17 stortte neer tijdens de ramadan. Daarom was er een breed gevoel dat de lichamen voor het Suikerfeest moesten worden geborgen

Die houding zag Cheong ook terug in de Maleisische media. Hem viel op dat westerse media openlijk kant kozen tegen Rusland en het land onomwonden als schuldige aanwezen van de moord op 298 inzittenden. Maleisische media hadden een andere houding.

"Veel mensen kenden het conflict tussen Rusland en Oekraïne niet echt, men weet amper waar Oekraïne ligt", zegt Cheong. Media brachten daarom vooral verhalen over de toestand van de luchtvaartmaatschappij en het diplomatiek overleg op hoog niveau. "Onze media hebben sowieso niet zo'n traditie om krachtig een positie uit te dragen. De Maleisische pers berichtte over het algemeen vrij ingetogen over de ramp in vergelijking met westerse media."

Gezichtsverlies lijden
Cheong twijfelt of die terughoudendheid zit ingebakken in de Maleisische cultuur. "Over het algemeen zijn Maleisiërs niet gericht op confrontatie", peinst hij. Het zijn karaktereigenschappen die vaak met Aziaten wordt geassocieerd: het mijden van conflicten en het bewaren van harmonie. "Ik heb een hekel aan de term 'Aziatische waarden'", zegt Cheong. "Maar het kan er op neer komen dat we geen gezichtsverlies willen lijden, dat is van grote culturele betekenis voor ons. We willen anderen niet te schande maken en we respecteren leiders."

Hoewel nog altijd niet precies duidelijk is wat zich precies afspeelde in die dagen na de ramp, lijkt het erop dat die neutrale houding van Maleisië, gekoppeld aan het feit dat het land geen diplomatieke rol van betekenis speelde in het Oekraïense conflict, Najib in staat stelde de pro-Russische rebellen te overtuigen de zwarte dozen en lichamen over te dragen.

Tegen de achtergrond van de nog open wond van de vermiste MH370 was dat belangrijk voor Maleisië. Cheong: "Vlucht MH17 stortte neer tijdens de ramadan. Daarom was er een breed gevoel dat de lichamen voor het Suikerfeest moesten worden geborgen." Hoewel Najib als premier tamelijk impopulair is, zijn zelfs zijn critici te spreken over hoe hij dat voor elkaar kreeg in de periode direct na de crash.

Die lof staat in schril contrast met de tijd direct na de vermissing van de MH370. Toen proefde Cheong in Maleisië een breed gedragen gevoel van boosheid en verontwaardiging naar de regering en Malaysia Airlines. Kort na het neerschieten van de MH17 ontstond er juist compassie en medelijden, vooral met de luchtvaartmaatschappij die voor de tweede keer in korte tijd een ronduit bizar ongeluk voor de kiezen kreeg.

Ooit was de maatschappij de nationale trots, met een mondiale reputatie van topservice, maar vanaf halverwege de jaren negentig kwam de klad erin

Glimlach
Dat is ook de ervaring van Mohshin Aziz, kenner van de Zuidoost Aziatische luchtvaartbranche bij de Maleisische Maybank. "Iedereen voelt medelijden met Malaysia Airlines en de medewerkers", zegt Aziz in het hoofdkantoor van de bank in Kuala Lumpur. "Ondanks alles tovert het personeel nog steeds een glimlach op hun gezicht."

Na de twee rampen in korte tijd werd duidelijk dat de luchtvaartmaatschappij niet meer op de oude voet verder kon. Passagiersaantallen liepen snel terug, vooral buiten Maleisië dachten mensen wel twee keer na voor ze een vlucht met Malaysia Airlines boekten.

Ooit was de maatschappij de nationale trots, met een mondiale reputatie van topservice, maar vanaf halverwege de jaren negentig kwam de klad erin, vertelt Aziz. De afgelopen jaren stapelden verliezen zich op. Na een periode van onzekerheid is het nu aan de onlangs aangestelde Duitse CEO Christoph Müller om orde op zaken te stellen.

"Zesduizend banen zijn geschrapt, bijna eenderde van het personeelsbestand", legt Aziz uit. "Op 1 september krijgt Malaysia Airlines officieel een wedergeboorte." Tot die tijd gaat flink het mes erin: een flink aantal verliesgevende routes wordt geschrapt en vliegtuigen gaan in de etalage. Maar de meest ingrijpende maatregel die de luchtvaartmaatschappij overweegt is het wijzigen van de bedrijfsnaam. Vooral Maleisiërs zelf hechten aan het voorbestaan van de merknaam, de helft van alle passagiers zijn nog altijd afkomstig uit eigen land.

Toch kleeft er na het rampjaar een onmiskenbaar stigma aan het bedrijf. "In buitenlandse markten herinneren ons merk en sommige vluchtnummers mensen helaas aan zeer tragische gebeurtenissen", zei CEO Müller onlangs in een CNN-interview, waarin hij nog geen uitsluitsel wilde geven of er inderdaad een nieuwe naam komt. Dat de mogelijkheid van een naamswijziging bij Maleisië's nationale trots op tafel ligt, laat wel zien dat het menens is. Maleisiërs willen verder. De pagina's van een inktzwart 2014 moeten omgeslagen.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Voor Maleisiërs is de ramp met de MH17 een jaar na dato afgesloten

Als land zijn we nog steeds niet over de ramp met de MH370 heen

Vlucht MH17 stortte neer tijdens de ramadan. Daarom was er een breed gevoel dat de lichamen voor het Suikerfeest moesten worden geborgen

Ooit was de maatschappij de nationale trots, met een mondiale reputatie van topservice, maar vanaf halverwege de jaren negentig kwam de klad erin