Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mag Spanje wel een democratisch feestje vieren?

Home

Redactie

De Spaanse koning Felipe VI en prinses Leonor (r) bij het voorlezen van de grondwet, ter ere van het veertigjarig bestaan ervan. © Hollandse Hoogte

De grondwet van 1978 bezegelde voor Spanje de overgang van dictatuur naar moderne democratie. Maar die staat weer onder druk, somberen veel Spanjaarden.

Vandaag is Spanje op de kop af vier decennia een democratie: de ondertekening van de grondwet van 1978 zette definitief een streep onder de decennialange dictatuur van generaal Franco, die in 1975 overleden was. Het Zuid-Europese land ging de daaropvolgende decennia door een stormachtig, maar succesvol moderniseringsproces.

Lees verder na de advertentie

Sinds de ingrijpende crisisjaren, die in 2008 begonnen, zwelt echter de kritiek aan over Spanje’s democratisch gehalte. Terwijl bezuinigingen Spanjaarden hard troffen, werden de afgelopen jaren burgervrijheden zoals het recht op demonstratie en vrijheid van meningsuiting ingeperkt. Ondertussen werd steeds zichtbaarder hoe wijdverbreid de corruptie in Spanje was. En het separatisme in Catalonië stortte Spanje vorig jaar in de diepste politieke crisis sinds de democratische wende.

Unicum

De vraag is dus of Spanje vandaag eigenlijk wel wat te vieren heeft. Pablo Simón (33), politicoloog aan de Madrileense Universiteit Carlos III, vindt van wel. Hij ziet het als een unicum dat ondanks diepe crisismomenten, de politieke actoren in Spanje al veertig jaar grotendeels binnen de grondwettelijke lijnen opereren. Dat staat in schril contrast met de retoriek van veel Spaanse politici, die het volgens Simón soms doen voorkomen alsof het land ‘vrijwel iedere vijf minuten op omvallen staat’. Hij wijt dit aan een cultuur van politieke polarisatie en aan ingebakken pessimisme: Spanjaarden vergelijken zich altijd met Noord-Europa, waar ‘alles beter zou zijn’.

We hebben meer reden dan ooit om de grondwet te vieren

Fernando Savater, filosoof

Desondanks is ook Simón, die opgroeide in de democratie en tegenwoordig een veelgevraagd analist is, bezorgd over hoe de Spaanse instituties tegenwoordig functioneren. Zo hebben de crisisjaren de opkomst van allerlei nieuwe partijen versterkt. “Voorheen werden perioden van crisis bezworen doordat een partij een absolute parlementsmeerderheid haalde. Doordat er nu meer partijen zijn, er territoriale onzekerheid heerst en extreem-rechts opkomt, kan dit niet meer.”

Uiterst bezorgd

Oud-rechter Baltasar Garzón (63) had naar eigen zeggen een paar dagen geleden nog zonder voorbehoud gezegd dat Spanje een ‘sterke en geconsolideerde’ democratie was.

Nu is hij echter uiterst bezorgd over de opkomst van de extreemrechtse partij Vox. Ook elders in Europa winnen vergelijkbare partijen aan populariteit. Maar volgens Garzón hebben de twaalf zetels die Vox zondag in het Andalusische regioparlement binnensleepte veel impact in Spanje, dat het eigen dictatoriale verleden nog niet verwerkt heeft. Hij vreest nu dat traditionele rechtse partijen in Spanje nu met deze ‘anti-grondwettelijke’ partij in zee gaan om een regioregering te vormen.

Toch overheerst ook bij Garzón het optimisme na veertig jaar grondwet. Een persoonlijk hoogtepunt waren de veroordelingen in de grootschalige corruptiezaak-Gürtel eerder dit jaar, waarbij de destijds regerende conservatieve Volkspartij betrokken was. Garzón stond als onderzoeksrechter aan de basis van de zaak die zich jaren voortsleepte, tot hij onder dubieuze voorwendselen uit zijn functie werd gezet. Hij pleit nu voor het afschaffen van politieke bemoeienis bij de benoeming van Spaanse rechters. Dat systeem zorgt er volgens hem voor dat politieke ideologie doorsijpelt in het rechtssysteem.

Filosoof Fernando Savater (71) is zelfs onbevangen optimistisch. “We hebben meer reden dan ooit om de grondwet te vieren.” Jarenlang kon de publicist in onder meer El País in zijn woonplaats San Sebastian niet zonder lijfwachten de straat op, uit vrees voor de Baskische afscheidingsbeweging Eta. Volgens hem blijkt uit de officiële opheffing van de terreurgroep, in mei dit jaar, dat de Spaanse democratie krachtig is. “Inmiddels zijn wij een van de meest vrije landen van Europa, waar je kunt zeggen wat je wilt en zelfs de onafhankelijkheid kan uitroepen”, grapt Savater, verwijzend naar de Catalaanse onafhankelijkheidsverklaring vorig jaar, waarop verantwoordelijke politieke leiders overigens in de cel terecht kwamen. Dat deze afscheidingspoging uiteindelijk de kop in werd gedrukt, is volgens Savater ook te danken aan het feit dat de regering daarbij steeds op de grondwet bleef beroepen.

Savater stemde in 1978 overigens zelf blanco over de grondwet omdat hij tegen de rol van de monarchie was. Nu ziet hij dit als een vergissing, omdat hij het koningshuis inmiddels als een belangrijk bindmiddel ziet om Spanje bij elkaar te houden.

Op de verjaardag van de grondwet doet de filosoof niets bijzonders. Savater: “Het is een hele gewone dag. Ik schrijf en ga eten met vrienden. Want dat dit kan, is dat juist niet waar de grondwet voor heeft gezorgd?”

Lees ook:

Spanje worstelt door grote toestroom met liberaal migratiebeleid

Spanje is de belangrijkste aankomstbestemming voor migranten die over zee illegaal de oversteek naar Europa maken. Met name aan de Andalusische kust kwamen er de afgelopen weken duizenden aan land.

Deel dit artikel

We hebben meer reden dan ooit om de grondwet te vieren

Fernando Savater, filosoof