Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Maar wat ís dat dan, Joods zijn?

home

LEONIE BREEBAART

komaf | interview | Als je een Joodse moeder hebt, bén je Joods. Maar hoe ervaar je dat? Als trouw aan God? Aan Israël? Eeuwenoude gebruiken? Ronit Palache vroeg het 125 Nederlandse Joden. 'Ik wil niet dat de oorlog mijn Joodse identiteit bepaalt.'

Christenen snappen dat nooit: waarom ga je naar sjoel als je niet gelooft? Nou, omdat ik van de traditie houd, van de melodieën, van de geur van dit gebouw. Van het gevoel van herkenning. Ik geloof echt niet, en toch ben ik Joods." We staan in de grote Portugees-Joodse synagoge, een indrukwekkend zeventiende-eeuws gebedshuis in het oude Joodse hart van Amsterdam. Het is koud in de open ruimte, maar Ronit Palache - zalmroze oorwarmers, stilettohakken - begint te gloeien als ze vertelt over de religieuze feesten die ze hier vierde, en over haar vader, die in deze synagoge voorzanger is. "Nu is het hier leeg, maar op Grote Verzoendag stroomt het vol, en als mijn vader dan begint te zingen..."

Een uur lang heeft Ronit Palache (1984) gepraat over de vraag wat Joods zijn betekent. Zelf is ze daar min of meer uit: "Mijn jodendom bestaat voor tachtig procent uit dit gebouw." Maar hoe werkt dat voor anderen? Joods bén je - of niet. Maar wat betekent dat dan? Loyaal zijn aan je familie? Aan God? Aan Israël? Aan je vermoorde familieleden? Palache, in het dagelijks leven hoofd publiciteit bij uitgeverij Prometheus, besloot het te vragen aan een bont gezelschap Nederlandse Joden, van jongeren tot bejaarden, van gelovigen tot atheïsten. Een 'uit de klauwen gelopen serietje' noemt ze het zelf, gemaakt voor het Nieuw Israëlietisch Weekblad. "Maar na drie jaar dacht ik: goh, wat grappig, er zitten echt thema's in!" En zo werd het serietje een boek.

Welk thema verraste je het meeste?

"De tragiek van de vaderjoden. Dat zijn vaak mensen met heel Joodse namen, opgevoed met alle joodse feestdagen, maar als puntje bij paaltje komt, horen ze er niet bij, want je bent alleen officieel Joods als je moeder dat is. Zelf heb ik een traditioneel-joodse achtergrond, en daar kunnen vaderjoden geen lid van worden, je kunt ook niet naar het Maimonides Lyceum, waar ik zelf opzat. Ook bij de liberale joodse gemeente moet je een heel proces doorlopen om erbij te horen. Als kind vond ik dat al raar: als je alleen een Joodse vader had, werd dat toch even vermeld, tussen neus en lippen door. Ik dacht: waarom is dat eigenlijk, we zijn al met zo weinig. Voor veel mensen is het een heel pijnlijke kwestie. "

Het ons-kent-ons heeft een keerzijde, schrijf je. De tragiek van de vaderjood is daar één aspect van. Hoe heb je dat ons-kent-ons zelf ervaren?

"Ik kom uit een heel tolerant gezin, mijn ouders hadden ook niet-Joodse vrienden. Maar uiteindelijk heb ik wel alleen maar op Joodse scholen gezeten. Alles was Joods, Joods, Joods. Pas toen ik ging studeren, kreeg ik écht contact met niet-Joden. Dan vertelde een student dat hij zijn moeder een tijdje niet had gezien en dan bedoelde hij een half jaar - en niet drie dagen! Dat was best een grote shock eigenlijk."

Lang niet alle respondenten hebben de Joodse identiteit zo meegekregen als jij. Sommigen ontdekken die pas op latere leeftijd, en dan gaat het vaak niet om geloof, maar 'om iets dat je hebt met elkaar, dat je niet hoeft uit te leggen'. Wat mij opviel, is dat Israël in dat gevoel zo'n grote rol speelt.

"Dat klopt, ik kan niet namens de hele Joodse gemeenschap spreken, maar voor de mensen in dit boek voelt Israël inderdaad heel vertrouwd. Daar begrijpen mensen wat je bedoelt. Je hoeft niet alles uit te leggen. Wat ook sterk leeft, vooral door de oorlog, is het gevoel dat Israël er móet zijn. Dat ligt heel emotioneel. Je krijgt soms de indruk dat je er alleen met Joden onderling over kunt discussiëren, want naar buiten toe wil je Israël niet afvallen. En trouwens: de buitenwacht maakt altijd héél weinig onderscheid tussen een Jood en een Israëliër. Als het misgaat in Gaza, word je daar als Jood op aangesproken, terwijl je de politiek van Netanyahu misschien ook veroordeelt. Of terwijl Israël voor jou misschien gewoon een vakantieland is."

Of een laatste toevluchtsoord.

"Dat verraste me ook: voor veel mensen is het een utopische plek om naartoe te kunnen. Terwijl Israël omringd wordt door landen die het van de kaart willen vegen! Maar toch dat gevoel: dan zijn we allemaal bij elkaar en dan zou dat veilig kunnen zijn."

En wat vind jij?

"Ik ben heel ambivalent over Israël, ik wil er niet te lang zijn. Er is een hoop gedoe en gegil, en álles is politiek beladen. Dus kan ik soms niet wachten tot ik weer in Nederland ben. Ik vind Israël een tamelijk racistisch land. Oost-Europese Joden kijken neer op Joden uit Arabische landen en andersom. Er wordt neergekeken op Palestijnen, Russen, Ethiopiërs. Dodelijk vermoeiend."

Kan het ook leuk zijn om Joods te zijn?

"Dat kan wel, maar daarvoor moet je naar Amerika. Over het Europees jodendom ligt altijd de sluier van de oorlog. Die zit ook in mij. Al wilden mijn ouders me daar niet mee opzadelen, toch wist ik als kind dat mijn opa en oma iets heel ergs was overkomen. Mijn oma miste een nagel. Als ik vroeg hoe dat kwam, zei ze: ik ben met mijn hand tussen de deur gekomen. Later begreep ik dat een nazi in Auschwitz met een tang haar nagel eruit had getrokken. Het wordt bijna ... een curiosum, dat je iemand kent die zoiets heeft meegemaakt. De oorlog lijkt soms zo ver weg, maar mijn oma heeft zich letterlijk schuilgehouden onder een berg lijken. Als je dat weet, dan vraag je je af: waarom is dit gebeurd? Al is daar natuurlijk nooit een antwoord op."

Heel wat mensen die je sprak zijn bang dat zoiets weer kan gebeuren, ook in Nederland.

"Veel Joden in het boek ervaren een constant gevoel van onveiligheid. Zelf probeer ik dat gevoel te rationaliseren. Zijn er antisemitische incidenten? Ja. Worden scholen beveiligd? Ja. Maar ik vind toch dat je prettig Joods kunt zijn in Nederland: er zijn kosjere winkels, restaurants, scholen. Al weet ik ook wel dat je mensen die bang zijn met argumenten niet overtuigt."

Zijn vooral ouderen bezig zijn met de oorlog?

"Nee hoor, jongeren ook, want die zijn niet meer zo bang hun ouders te ontzien, ze durven erover te praten. Maar het is denk ik ook een kwestie van karakter. Zelf heb ik me suf gelezen over de oorlog, maar mijn zusje is daar helemaal niet mee bezig. Voor haar is Joods zijn vooral samen eten, samen feestvieren, samen naar sjoel gaan. Heel vrolijk eigenlijk."

Waarom noem je het boek 'Ontroerende onzin'?

"Dat komt uit een van de interviews, met Harry Goldstein. Het drukt die ambivalentie uit die ik zelf ook voel bij al die gebruiken en regeltjes. De traditie heeft veel waardevols, maar als je erover nadenkt, doen we best gekke dingen! We staan een beetje met een palmtak te schudden, we slingeren een kip boven ons hoofd. En toch: je hebt er iets mee, het ontroert je. Voor mij zijn die regels en rituelen ook een grens: als iedereen daarmee ophoudt, wat blijft er dan over?"

Zeg je dat vanwege de Shoah?

"Voor veel mensen in dat inderdaad de motivatie. Zo van: die mensen zijn toch niet voor niets gestorven. Zo denk ik er niet over; ik wil niet dat de oorlog mijn identiteit bepaalt. Maar de Jodenvervolging heeft mij natuurlijk ook waakzaam gemaakt, alleen op een andere manier. Ik vraag me vaak af of ik zelf vatbaar zou zijn voor zo'n collectieve waan. Daar komt denk ik wel mijn gigantische, hysterische drang naar autonomie vandaan. Dat ik elke dag wil toetsen: past dit in mijn morele kompas? Doe ik niet iemand kwaad? Kan ik dit nog rechtvaardigen? Soms overdrijf ik dat, dan zeggen ze tegen me: Ronit, de oorlog is wel voorbij, hoor."

Traditie laat zich juist niet beredeneren.

"Daarom heb ik er ook moeite mee. Dat er regels zijn die ik niet kan verantwoorden. 'Het staat geschreven', zeggen ze dan. Ja, ammehoela, er staat ook geschreven dat homo's de doodstraf verdienen. Dat kan ik niet verantwoorden. Terwijl die regels heel veel mensen die ik sprak juist houvast geven. En het gekke is: ik zou natuurlijk ook naar de liberale sjoel kunnen gaan, want met de liberalen ben ik het wél helemaal eens. Alleen, als ik mannen en vrouwen bij elkaar zie zitten, denk ik: goed dat het bestaat, maar ik voel me er niet thuis. Ik voel me thuis bij déze mafkezen! Dat blijft een enorme strijd. Ik heb een religieus hart en een liberaal hoofd.

"O ja, dit wou ik nog zeggen over de oorlog. Ik zou zó graag willen dat er zo'n boek als dit bestond over Joden voor de oorlog. Zoals je wel eens foto's hebt, van die portretjes van hoe het Joodse leven eruitzag. Hoe hebben ze Joods zijn tóen ervaren. Waren de mensen blijer? Dat zou ik heel graag willen weten. Daar kan ik wél melancholisch van worden, dat die oorlog zoveel kapotgemaakt heeft."

Ronit Palache: Ontroerende onzin. De Joodse identiteit in het Nederland van nu. Met een voorwoord van Abram de Swaan. Prometheus, Amsterdam; 311 blz. euro 19,95

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.