Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Libië groeit uit tot djihadistenbolwerk

Home

Marijn Kruk

Portretten van gesneuvelde djihadisten, geflankeerd door moskeekoepels en kalasjnikovs, hangen in de Gedenkruimte van de Martelaren, op het terrein van de grote moskee in de stad Derna. © Marijn Kruk

De Libische stad Derna is misschien wel de belangrijkste djihadistenstad ter wereld. Correspondent Marijn Kruk wist de stad - inmiddels verlaten door de internationale pers - toch te bezoeken.

De straten zijn opgeruimd en levendig, winkels geopend tot laat in de avond. Maar wat doet die zwarte vlag op het gebouw dat voorheen het politiebureau was? In de vallei tussen de heuvels plukken jonge mannen granaatappels en zitten families te picknicken. Maar waarom cirkelt er vrijwel permanent een Amerikaans spionagevliegtuig hoog boven hun hoofd?

Er is veel geschreven over Derna, meestal door mensen die er zelf nooit zijn geweest. De stad, in het oostelijk deel van Libië, zou zijn omgetoverd tot een islamitisch emiraat. Moslimextremisten zouden er de dienst uitmaken. In de heuvels even buiten de stad zou Al-Kaida zijn neergestreken in de persoon van Soefiane Ben Qumu. Deze Libiër werd opgeleid door Osama bin Laden en vocht in Afghanistan aan de zijde van de taliban en later in Soedan. Hij wordt in verband gebracht met de aanslag op het Amerikaanse consulaat in Benghazi, waarbij op 11 september 2012 ambassadeur Christopher Stevens om het leven kwam. Nu zou Ben Qumu jonge rekruten uit de regio klaarstomen voor de djihad in Syrië.

Wat is er waar van die verhalen? Lastig te zeggen. Er komen amper nog westerse journalisten in Derna. Dat is niet geheel zonder reden. De werkelijkheid blijkt weliswaar minder eenduidig dan wordt beweerd, maar één ding staat vast: pluis is het er allerminst.

Barcelona
De stad telt zo'n 80.000 inwoners en is gesitueerd op een kleine vlakte, met haar rug naar de Jebel Akhdar (de Groene Berg) en haar gezicht richting de Middellandse Zee. "Net zoals Barcelona", zegt dr. Awad Arish, docent economie aan de plaatselijke universiteit; hij lijkt zich niet helemaal bewust van het groteske van de vergelijking.

We staan tussen de verkoolde resten van wat ooit de rechtbank was. Toen in februari 2011 de opstand tegen Moammar Kadafi uitbrak ging het gebouw in vlammen op. En daarmee ook de hele gemeentelijke administratie. "Het was het revolutionaire enthousiasme van die dagen", zegt Arish, een vijftiger met levendige ogen, op enigszins vergoelijkende toon.

Islamisten uit de stad zetten vervolgens een shariarechtbank op. "Aanvankelijk hadden de meeste inwoners daar geen problemen mee", vervolgt Arish. "Maar al snel meldden zich allerlei Jemenitische en Soedanese geestelijken die kwamen uitleggen hoe we het islamitisch recht moesten toepassen."

Na een paar maanden eiste de bevolking dat de rechtbank werd gesloten. Civiele aangelegenheden als huwelijken, scheidingen en erfenissen worden sindsdien door lokale imams geregeld. Complexere zaken worden overgedaan naar de rechtbank van het verderop gelegen Al Bayda, of naar Tobroek, nabij de Egyptische grens.

Lees verder na de advertentie

 
We keuren de methodes van Al-Kaida af, maar het zijn en blijven moslims

Zelfmoordcommissie
Saleh Marghani, de huidige Libische minister van justitie, is voorzitter van de commissie die is belast met het herstel van de juridische orde in Derna. Onder zijn collega's in Tripoli heeft die commissie een bijnaam, vertelde Marghani tijdens een bezoek aan Nederland: 'de zelfmoordcommissie'. Marghani wil maar zeggen: ook in het huidige Libië zijn er niet veel mensen die zich aan de kwestie willen branden.

Het vuilnis wordt gewoon opgehaald in de stad. En ook de straten worden geveegd. Daar huurt het gemeentebestuur een privébedrijf voor in. Maar een politiemacht heeft de stad, bijna drie jaar na het uitbreken van de opstand tegen Kadafi, nog steeds niet. En ook van het regeringsleger ontbreekt in Derna ieder spoor.

Een sterke arm is er in de vorm van drie radicaal islamitische milities: de Abu Salim brigade, het Leger van de Islamitische Staat in Libië en Ansar al-Sharia, de salafistische organisatie die in heel Libië actief is. Alle drie streven ze naar invoering van de islamitische staat en een strikte toepassing van de sharia, het islamitische recht.

Pluralisme
De milities hebben hun bases buiten de stad en vertonen zich volgens bewoners nauwelijks in het centrum. Maar er is niemand die het in zijn hoofd zou halen de zwarte vlag te strijken. "Dat zou toch voelen alsof ik een slechte moslim ben", zegt Bushiha Bushiha. Voor de docent Frans hoort die zwarte vlag er gewoon bij. "Het is een teken van pluralisme", zegt hij.

Toen een bijgebouw van de universiteit werd leeggeroofd, zag de leiding geen andere mogelijkheid dan de Abu Salim brigade te vragen de bewaking van het gebouw op zich te nemen. Alleen eiste die wel dat jongens en meisjes voortaan gescheiden college zouden krijgen. In principe had het bestuur geen bezwaar. Overeenkomstig het conservatieve karakter van de Libische samenleving, met name die in het oosten des lands, pauzeerden die tenslotte al apart van elkaar. Gescheiden colleges konden er ook nog wel bij. Probleem was dat er niet genoeg docenten en lokalen voorhanden waren om aan de eisen van de militie te voldoen. Onderhandelingen over de kwestie lopen nog steeds.

Derna is een stad van felle contrasten. Dat blijkt wel in het fonkelnieuwe restaurant van voetbalclub Darnis, één van de vier voetbalclubs die de stad telt. Op het verlichte kunstgrasveld lopen de spelers van het eerste elftal zich warm voor de training; binnen bereiden koks met hoge witte mutsen een buffet. Verse vis uit de Middellandse Zee. Over de hele lengte van een van de muren is een fantasievoorstelling afgebeeld met besneeuwde bergen en een kristalhelder meer. De marmeren vloer glimt. Twee mannen in Italiaans kostuum nippen aan hun alcoholvrije cocktail.

Gebakje
Niemand kijkt op of om wanneer een bebaarde man van een jaar of vijftig in traditioneel Afghaans gewaad binnenstapt. De man, die zich voorstelt als Farhat Al Badri, bestelt een gebakje uit de helverlichte vitrine en neemt plaats op de roodleren loungebank. In de jaren tachtig vertrok hij naar Afghanistan om als moedjahedien deel te nemen aan de strijd tegen de Russen, vertelt hij. Daar vandaan reisde hij naar Engeland, waar hij op een goed moment veroordeeld werd tot een gevangenisstraf van acht jaar. Waarom, wil hij niet zeggen. Hij grijnst en kijkt met heldere ogen het restaurant rond.

Djihadisten als Al Badri maken van Derna een uitzonderlijke stad, waarvoor niemand de precieze verklaring kent. In 2007 kregen Amerikaanse veiligheidsdiensten in Irak een lijst in handen met 700 namen van buitenlandse strijders. Daarvan kwamen er 112 uit Libië, van wie 52 uit Derna. Procentueel stuurde Derna verreweg het meeste strijders naar de djihad - ter wereld. Tijdens de Russische bezetting van Afghanistan was het niet anders.

 
Het vuilnis wordt gewoon opgehaald in de stad en ook de straten worden geveegd. Maar een politiemacht heeft de stad nog steeds niet

Djihad was altijd een bron van trots voor de stad. 'Streven' betekent het woord letterlijk en dat hebben de bewoners van Derna altijd gedaan. In de negentiende eeuw verzetten zij zich tegen de Turken en daarna tegen de Italianen. Derna was een van de eerste steden die in opstand kwam tegen Kadafi's heerschappij.

Wie daarvan een beeld wil krijgen moet een kijkje nemen in de ruimte naast de grote moskee waar de bevolking om haar doden rouwt. De muren zijn behangen met de portretten van overleden stadgenoten, samen met afbeeldingen van moskeeën en kalasjnikovs.

Conservatieve variant
De eregalerij gaat terug tot het jaar 1970. In 1969 was Kadafi via een staatsgreep aan de macht gekomen. Een jaar later reeds werd het regeringsleger door de bevolking de stad uitgejaagd. Kadafi zou de stad gedurende de veertig jaar die volgden, afknijpen.

Sommigen wijten de voorkeur voor djihad aan de armoede die daarvan het gevolg was. Anderen wijzen op een lange traditie van onverzettelijke rebellie. Weer anderen op de zeer conservatieve variant van de islam die in de streek wordt aangehangen, of op een combinatie van deze elementen.

Hoe dan ook : toen de revolte tegen Kadafi begin 2011 begon, aarzelden leger en politie geen seconde en kozen het hazenpad.

Tijdens de oorlog die volgde, maakte de Abu Salim brigade naam als de meest gedisciplineerde militie van het oostelijk front. Ervaren ex-djihadisten vochten hierin zij aan zij met jongere strijders - allemaal waren ze afkomstig uit Derna. De ouderen legden na afloop de wapens neer. De jongeren, aangetrokken door het gemeenschapsgevoel binnen de militie, hielden de brigade in stand. Onlangs sloten ze een lucratief contract met een Koreaans bouwbedrijf voor de bewaking van een terrein.

Rekruten
"Wanneer Tripoli een leger- of politiemacht naar de stad stuurt, ontbinden we onze militie", bezweert Mohammed Bilal zijn toehoorders. De 31-jarige commandant van de Abu Salim brigade is op verzoek van Dr. Arish naar de universiteit gekomen. Nu zit hij onderuit gezakt op een fauteuil in zijn geheel zwarte tenue. Zijn broek is boven de enkels afgestikt.

Ook hij heeft de verhalen van rekruten uit Algerije, Tunesië en Mali gehoord. Hij wil ze bevestigen noch ontkennen. Al-Kaida? "We keuren hun methodes af, maar het zijn en blijven moslims." Schijnbaar ongeïnteresseerd speelt hij met zijn mobieltje.

Net als Ansar al-Sharia heeft de Abu Salim brigade zich uitgesproken voor opname van de sharia in de Libische grondwet als enige rechtsbron. Wat nu als de grondwetgevende commissie onverhoopt anders beslist? Bilal wil daar liever niet op vooruitlopen. Sowieso spreekt hij liever niet met journalisten. Met ingehouden woede kijkt hij naar dr. Arish. Dit was hem niet verteld. "Nog vragen?" Zijn ogen bliksemen. Zonder het antwoord af te wachten, staat hij op en verlaat het vertrek. Wie heeft het uiteindelijk voor het zeggen in Derna? Geen twijfel over mogelijk, meent Arish. Dat zijn de stamoudsten. Hij wijst erop dat jongens als Bilal nog steeds onderdeel zijn van het sociale weefsel van de stad.

Geruststellende drone
Mohammed Amani, de directeur van voetbalclub Darnis, is daar niet zeker van. In de bestuurskamer wijst hij op de bomaanslagen en de afrekeningen waarmee de stad te kampen heeft. "De stad is er niet veiliger op geworden." zegt hij, terwijl hij een sigaret opsteekt. "Ik zeg niet dat die milities daar achter zitten, maar gerust ben ik er niet op. Aan wie zijn deze jongens verantwoording schuldig?" De aanwezigheid van de Amerikaanse drone, gestationeerd op het naburige Malta, geeft Amani wel een veilig gevoel. De hinderlijke brom neemt hij voor lief.

Derna een islamitisch emiraat? "Ha!", zegt Bushiha, de leraar Frans. "Die islamisten zijn met een man of honderd. En dat in een stad die niets van extremisme moet hebben! Ze zullen 10.000 man tegen zich vinden."

In de VIP-zaal van de voetbalclub vergadert het gemeentebestuur, vier bebaarde mannen en twee vrouwen, onder wie een afgevaardigde van het nationale overgangsparlement. Het is even niet anders. Ook het gemeentehuis werd tijdens de opstand tegen Kadafi platgebrand. Op tafel ligt het budget voor de zorgsector. De aandacht gaat uit naar een niet afgebouwde kraamkliniek. Over de islamistische milities lijkt niemand zich op te winden. "En nu niet schrijven dat we allemaal terroristen zijn omdat wij lange baarden dragen, hè", zegt een van de mannen, schertsend.

De volgende dag, in de auto richting Al Bayda, wijkt Ramadan Fitouri plotseling van de hoofdweg af. "Ik wil je iets laten zien", zegt de jonge docent statistiek met een veelzeggende blik. Langs de zeelijn passeren we een aantal gebouwtjes. Het hoofdkwartier van het Leger van de Islamitische Staat in Libië. Ook hier wappert een zwarte vlag. Op het dak staat een zware mitrailleur. "Je wilde toch weten wie er in Derna echt de baas is wanneer het erop aankomt?", zegt hij terwijl hij snelheid mindert. "Ik zeg niets". Dan trapt hij het gaspedaal weer in.

 
Toen de revolte tegen Kadafi begin 2011 begon, aarzelden leger en politie geen seconde en kozen het hazenpad

Deel dit artikel