Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Liberalen rekenen af met oude machten

Home

Hans Goslinga

Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Lodewijk Asscher (R) en premier Mark Rutte tijdens een schorsing in de Algemene Politieke Beschouwingen in de Eerste Kamer. © anp
Column

De koppenmaker van de krant had er even zijn hoofd niet bij en zo plofte de woensdageditie op de deurmat met de kop: Lot Eerste Kamer in handen van staatscommissie. Zo is het niet. De commissie zal het nut van ons tweekamerstelsel onderzoeken, maar het is de Eerste Kamer zelf die uiteindelijk, met een meerderheid van ten minste 50 van de 75 senatoren, over haar lot beslist. Zelfs als alles op rolletjes verloopt, is dat niet eerder dan over een jaar of tien.

Is de kans reëel dat Trouw in 2024 zal berichten: Eerste Kamer schaft zichzelf af? Nee, is mijn eerste reflex. Een eeuw geleden, toen het huis ook al ter discussie stond, verklaarde de katholieke leider Nolens: "Niemand schaft zichzelf graag af." Dat geldt in het bijzonder in het Haagse machtscentrum met zijn gevoeligheid voor invloed en prestige.

Voor de Eerste Kamer golden tot nu toe twee ijzeren waarheden. De eerste komt van de liberaal Oud, die honderd jaar terug constateerde dat het huis 'als plant van vreemde bodem hier nooit behoorlijk wortel heeft kunnen schieten'. De tweede komt van de protestant Schokking: 'De Eerste Kamer is er nu eenmaal'. Dit verklaart zowel de weerkerende discussie over de bestaansreden van het huis als de onveranderlijke uitkomst daarvan. Ik wijd er toch een column aan, omdat de nieuwe aanval van politieke betekenis is.

Ontwikkeling
Anders dan in de afgelopen eeuw is het initiatief tot afschaffing nu niet afkomstig uit linkse, maar uit rechtse hoek. Het komt bovendien niet uit de lucht vallen, maar past bij de ontwikkeling van de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer, die macht naar zich toetrekt. De liberalen van VVD en D66 gaan hierin voor en voegen gemakkelijker dan links de daad bij het woord.

In deze machtsstrijd is de koning tot nu toe de meest zichtbare verliezer, door de uitschakeling van zijn rol bij de kabinetsformatie. Daarmee is ook het gewicht van de onderkoning, de vicepresident van de Raad van State, afgenomen. De VVD had voor de opvolging van Tjeenk Willink dan ook totaal geen interesse en liet de post quasi-grootmoedig aan de christen-democraat Donner.

Er zit dus logica in thans de Eerste Kamer aan te pakken, het oude 'bolwerk van de troon'. De socialist Tiny Kox doorzag deze poging afgelopen dinsdag tijdens de algemene beschouwingen haarscherp, toen hij de brave VVD-senator Loek Hermans, de man die het initiatief nam voor een staatscommissie, ontmaskerde als 'de vos die de passie preekt'.

Hermans voerde twee honorabele motieven aan voor een onderzoek naar het tweekamerstelsel: vergroting van zowel de bestuurbaarheid van het land als de invloed van de burgers. Het is echter niet zo moeilijk daarin te lezen dat de regerende meerderheid in de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging zo ongehinderd mogelijk haar plannen moet kunnen doorvoeren. Als de boer die goed op zijn kippen past, vatte Kox de preek van Hermans dan ook zo samen: 'beperking parlementaire overlast voor regering'.

Lees verder na de advertentie
In deze machtsstrijd is de koning tot nu toe de meest zichtbare verliezer, door de uitschakeling van zijn rol bij de ka­bi­nets­for­ma­tie

Liberaal offensief
In liberale kring zeggen ze liever: herstel van het primaat van de direct gekozen politici. Daarmee in lijn is ook het voorstel van het VVD-Kamerlid Taverne een eind te maken aan de rechterlijke toetsing van wetten aan mensenrechtenverdragen. Dat is, volgens Taverne, geen taak voor benoemde rechters, maar voor democratisch gelegitimeerde politici.

Wat we nu meemaken is een liberaal offensief tegen oude, formele en informele, machtscircuits. D66-aanvoerder Pechtold dwong vorig jaar met succes af dat het kabinet het sociaal akkoord met werkgevers en vakbeweging openbrak. Ook dat was een uitdrukking van de machtsstrijd die half boven, half onder het Haagse maaiveld wordt gevoerd.

In de jaren negentig droomden de liberalen Van Mierlo en Bolkestein van deze revolutie, nu voeren Rutte en Pechtold haar uit. De opmerking die de premier deze week 'als burger' maakte over de remmende werking van ons cao-stelsel, was geen slip of the tongue, maar paste in het liberale streven oude machten te breken, nu de dragers daarvan aan kracht verliezen: CDA en PvdA op het politieke, FNV en CNV op het sociale erf.

Was mijn eerste reflex dat de Eerste Kamer ook deze aanval zal overleven, het strijdperk overziende en de brutale slagvaardigheid van de liberalen wegende, ben ik daar minder zeker van. Het gevaar is dat de liberalen in hun streven naar een ongetemperde democratie en economie, gezonde tegenkrachten voor hindermacht aanzien en onvoldoende oog hebben voor minderheden.

In de jaren negentig droomden de liberalen Van Mierlo en Bolkestein van deze revolutie, nu voeren Rutte en Pechtold haar uit

Deel dit artikel

In deze machtsstrijd is de koning tot nu toe de meest zichtbare verliezer, door de uitschakeling van zijn rol bij de ka­bi­nets­for­ma­tie

In de jaren negentig droomden de liberalen Van Mierlo en Bolkestein van deze revolutie, nu voeren Rutte en Pechtold haar uit