Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Levenslang tegen de stroom in/W.F. Wertheim 1907-1998

Home

BARBARA BERGER

De rellen tegen Soeharto vorig jaar waren voor hem belangrijker dan dat hij in die tijd zijn 90ste verjaardag mocht vieren, vertrouwde de gisteren overleden socioloog prof. dr. Wertheim vrienden toe. “Het liefst was hij nog een keer naar Indonesië gereisd, maar hij vond dat hij dat in deze crisistijd niet meer als vrijblijvende toerist kon doen”, vertelt prof. Jan Breman van het Centrum voor Aziatische studies in Amsterdam, waar de Wertheim-school van de Universiteit van Amsterdam wordt voortgezet.

Wertheim, van 1936 tot 1942 hoogleraar aan de rechtenschool in Batavia, zette zijn werk na de oorlog in Amsterdam voort als hoogleraar in de sociologie van Zuid- en Zuidoost-Azië tot aan zijn emeritaat in 1972. Hij is altijd pleitbezorger geweest voor de onderdrukten in de derde wereld. Hij was als docent geliefd onder zijn leerlingen en befaamd om zijn geheugen, zowel wat mensen als feiten betrof. Hij schreef talloze boeken waaronder Evolutie en Revolutie (1971) en Elite en Massa (1975). In De Derde Wereld: Vanwaar en Waarheen' (1997) kritiseert hij fel de ideologie van het marktdenken, die volgens hem de emancipatie van mensen in ontwikkelingslanden schaadt. Ook voorspelt hij daarin de val van de Aziatische economieën. Er liggen nog steeds artikelen voor publicatie klaar.

Willem Frederik Wertheim, geboren in 1907 in St. Petersburg, was een man van de 20ste eeuw. Hij had joodse ouders, die zelfmoord pleegden toen de Duitsers Nederland binnen vielen. Bijna alle belangrijke gebeurtenissen in deze eeuw weerspiegelden zich in zijn leven en werk: hij was ooggetuige van de Russische revolutie, de koloniale samenleving, de Japanse bezetting van Indonesië, de kamptijd, waarin hij werd gescheiden van vrouw en kinderen, het proces van dekolonisatie, de emancipatie van de bevolking in de derde wereld tot aan de crisis in deze landen nu.

Volgens Breman is Wertheim zijn leven lang tegen de stroom opgeroeid. Emancipatie was een sleutelwoord in zijn werk. Hij nam al vroeg afstand van het Nederlands koloniaal bewind in Indonesië, wat hem in Nederland niet in dank werd afgenomen. Wertheim was later ook altijd kritisch over de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, omdat hij bleef twijfelen aan de oprechte bedoelingen.

Wertheim was ook een van de eersten die al eind jaren '60 de wandaden van Soeharto openlijk kritiseerden. Hij was in Nederland jarenlang voorzitter van het Indonesië Comite. Hij combineerde politiek activisme en wetenschappelijk werk onder meer in zijn sociologie van het 'niet weten.' “De veronderstelling was altijd dat de elite van de meeste zaken goed op de hoogte is, maar ik heb aangetoond dat er allerlei dingen zijn die de elite juist niet weet. Ik heb het meegemaakt in 1917 en in augustus 1945, toen alle Nederlanders zeiden 'die Indonesische republiek is iets om hartelijk over te lachen'.

Voor Wertheim was de revolutie de noodzakelijke katalysator voor de emancipatie van de onderdrukten. De meeste kritiek oogstte hij voor zijn lange verdediging van de sociale revolutie onder Mao, ook toen er steeds meer bekend werd over de gruwelijkheden ervan. Wertheim, die vaak in China was, hield lang vol dat het immers 'de eigen weg van China was', maar erkende de laatste jaren steeds meer de nadelen van de Chinese politiek.

In zijn memoires schrijft Wertheim: “Had je ooit gedacht dat een revolutie netjes kon zijn. Dat kan niet. Het hoort erbij, de terugval, de tegenvallers, de menselijke tekorten.”

En hij vervolgt: “Alle ervaringen in mijn lange leven hebben mij geleerd nooit iets als definitief te beschouwen. De ene revolutie loopt vast, de ander neemt het over met nieuwe moed en nieuwe idealen, maar het proces van emancipatie dat eraan ten grondslag ligt, dat blijft altijd doorgaan.”

Deel dit artikel