Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lessen leiden tot bewustwording

home

LAURA WESTENDORP

DAKAR - In de schaduw van de majestueuze baobab-boom in het Senegalese dorpje Diabougou speelt een groepje kinderen van een jaar of zeven. Deze zomer zal het initiatieritueel van besnijden van de meisjes, bij deze stam gebruikelijk op deze leeftijd, aan hen voorbijgaan. Hun ouders hebben besloten met deze gruwelijke traditie te stoppen.

Al jaren proberen westerse ontwikkelingsorganisaties het besnijden van meisjes - bij sommige stammen bij baby's, bij andere tot een leeftijd van twaalf jaar of als deel van de huwelijksceremonie - uit te bannen. Onder 20 procent van de bevolking in Senegal is vrouwenbesnijdenis gewoon, maar binnen deze groep moeten wel vrijwel alle vrouwen de ingreep ondergaan. De afwijzing door de blanken van opnieuw een Afrikaanse traditie maakte sommige stamoudsten alleen maar standvastiger. In Diabougou kwamen 8 000 mensen zelf tot de conclusie dat gestopt moest worden met het verminken van kinderen.

De Amerikaanse hulporganisatie Tostan had een belangrijke rol in dat bewustwordingsproces, maar zorgde ervoor haar mening nooit op te dringen, zegt projectleidster Molly Melching. Een door Unicef gesubdidieerd, twee jaar durend lesprogramma in gezondheid, hygiëne en mensenrechten, gegeven door hulpverleners uit de regio, bracht na lange en felle discussies de overtuiging met het gebruik te stoppen. Melching: “Seksualiteit bleef onbespreekbaar. Het was ook niet ons doel te vechten voor seksueel genot. Wij wilden dat de vrouwen stopten vanwege gezondheidsrisico's.”

De vrouwen van het dorpje Malicounda besloten als eersten te stoppen in het najaar van 1996. “Het was niet makkelijk voor hen, ze gingen recht tegen de mening van hun streekgenoten in”, zegt Melching. De Amerikaanse kon aanvankelijk niet geloven dat werkelijk een einde was gekomen aan deze praktijk, die al traditie was toen de islam het continent duizend jaar geleden bereikte. Toen in mei 1997 geen voorbereidingen werden getroffen voor de rituelen, kwam pas de vreugde. En terecht. Het succes van Malicounda verspreidde zich snel. Twaalf andere dorpen sloten zich in februari dit jaar aan, net als op 1 juni een zusterstam bij Kolda, in het zuiden van Senegal.

Sinds vorig jaar groeien de eerste generaties vrouwen ongeschonden op. Bij het besnijden van vrouwen gaat het meestal om clitorectomie, het met een scheermes wegsnijden van het gevoeligste deel van het vrouwelijke geslachtsorgaan. De Bambarastam is een ingrijpender operatie gewend, de infibulatie. Daarbij worden ook de schaamlippen weggesneden en de benen van de jonge meisjes twee weken bijeengebonden gehouden, zodat de vagina op een kleine opening na dichtgroeit. De Bambara's willen daarmee de maagdelijkheid van hun dochters tot aan het huwelijk verzekeren.

Beide ingrepen hebben gruwelijke bijeffecten. Door de primitieve omstandigheden van het ritueel - op de grond en tientallen besnijdingen met hetzelfde scheermes - ontstaan bloedingen en infecties, die tot onvruchtbaarheid of zelfs de dood kunnen leiden. De geslachtsgemeenschap, jaren later, is vaak pijnlijk, net als het bevallen.

Voordat ze het onderwijsprogramma gevolgd hadden, legden de vrouwen nooit het verband tussen deze lichamelijke ongemakken en het initiatieritueel. Het besnijden gebeurde op jonge leeftijd, terwijl veel problemen pas later optraden. Het was taboe om hierover te praten. Wie pijn had of onvruchtbaar was dacht dat het gewoon bij het leven hoorde. “Die vrouwen kunnen zich niet voorstellen dat iemand niet besneden is. Iedereen die ze kennen heeft de ingreep ondergaan. En dus denken ze er helemaal niet aan dat het de oorzaak is van lichamelijk ongemak, want verder horen ze er niemand over”, zegt Melching.

Nog steeds ligt het onderwerp gevoelig. Als je het deze vrouwen zelf vraagt, heeft niemand lichamelijke problemen door de besnijdenis. Hooguit geven ze toe gehoord te hebben dat vrouwen er last van hebben, sterfgevallen kennen ze niet. Het is een bescherming van zichzelf, legt Melching uit: “Ze schamen zich om het toe te geven. Als ze erkennen dat ze al jaren weten hoe fataal de praktijk is, vraagt iedereen waarom ze niet eerder zijn opgehouden. Zelf leden ze zoveel pijn, dat het niet makkelijk is toe te geven dat de traditie moet worden gestopt.”

De sociale druk op het uitvoeren van de operatie is groot. In het dorpje Kër Simbara, een gemeenschap met 300 inwoners, was Buya Ba (15) door haar adoptie het enige meisje dat niet na de geboorte de circumcisie had ondergaan. Vorig jaar vroeg zij er uiteindelijk wanhopig zelf om. Het hele dorp lachte haar uit, haar leeftijdsgenootjes pestten haar door te zeggen dat ze nooit een man zou trouwen. Nu zit ze tussen haar vriendinnen in de schaduw. Vorige maand is ze getrouwd. Spijt heeft ze niet dat ze de clitorectomie heeft ondergaan vlak voordat het gebruik werd afgeschaft. Ze is trots dat ze het zonder een kik te geven doorstaan heeft, zoals het hoort.

Wat de rituelen bij de besnijdenis zijn, wil moeder Duusu Konate eigenlijk niet vertellen. De tradities van de Bambara zijn geheim. Na lang aandringen komt het verhaal er uit. Haar dochter moest om zes uur 's ochtends, schoongebaad en met mystieke tekens van de imam op haar hand getekend, naar de hut van de besnijdster. Die voerde de operatie met één handbeweging uit, terwijl twee helpsters het meisje vasthielden. Die dag werd een geit geslacht en de bewoners van de lemen huisjes in het dorpje vierden dagenlang feest. Onder begeleiding van drums en de gitafolan stampten de vrouwen blootsvoets de traditionele Bambara: de kont naar achteren en met beide handen zwieren met de wijde kaftan.

“De groep meisjes met wie je het ritueel doormaakt, blijven je leven lang je vriendinnen. De pijn waar je samen doorheen gaat, schept een band”, legt Biko Diawara uit. Ze is een mooie jonge vrouw, met een prachtige rode kaftan met roze bloemen, een doek met dezelfde print om haar hoofd gevouwen. Zij werd besneden op zevenjarige leeftijd, samen met twintig leeftijdsgenoten. Drie weken lang kregen de meisjes vervolgens onderricht in de plichten van het vrouw zijn, terwijl de dorpelingen dagelijks eer aan hen betoonden. “We voelden ons heel speciaal door al die steun, daardoor merkten we de pijn nauwelijks. Naar de wc gaan was vreselijk, herinner ik me. Ik heb het drie dagen lang opgehouden tot mijn oom me dwong te gaan. Dat deed ondraaglijk zeer, daarna was het ergste over.”

Pas op de middelbare school besefte Biko welke ernstige gezondheidsproblemen bij het besnijden konden ontstaan. “Voor het eerst sprak ik met anderen over onze traditie. Ik kwam thuis en zei: moeder, wat heb je me aangedaan? Zij antwoordde toen: laat je mening niet beïnvloeden door wat die blanke leerkrachten zeggen. Toen snapte ik dat ze het nooit zou begrijpen.”

Niet alleen de oudere generatie op het platteland wil het gebruik in ere houden. De jongeren en stedelingen klampen zich even heftig vast aan deze uiting van hun culturele identiteit. “Juist doordat hun tradities door modernisering worden aangetast, verdedigen ze hun gebruiken heftig”, zegt Melching. In de wijk Boar in Thiès zitten vijf vrouwen en een man op twee houten bankjes in de schaduw. Hun buurtschap is slechts door een muur afgescheiden van de drukke straat met marktkraampjes, toch zijn de bewoners oerconservatief. De beslissing van de bewoners van Malicounda en Diabougou vinden ze verwerpelijk. “Die vrouwen zijn het laagste van het laagste. Ik veracht ze. Ze verraden hun tradities”, zegt Mamfato Diatta (34) fel. Haar gezicht is vertrokken van kwaadheid. “We kunnen deze traditie niet opgeven. Onze grootmoeders voerden de besnijdenis bij ons uit, en hun grootmoeders bij hen. Wij zetten dit voort, met trots. Ik geloof in onze traditie, net als onze zusters beweerden te doen. Het is deel van ons. En waarom zouden we stoppen? Wij zien geen nare effecten.” Chief Cherifo Daffe (64) vult aan: “Vrouwen die niet besneden zijn, zijn vies. Ze stinken en hun clitoris lijkt wel een penis. Ik zou niet willen dat ze mijn eten kookt, of mijn kleren wast.”

Van neutraal vertaalster valt Melching door deze woorden in haar rol van voorvechter tegen besnijdenis. In rap Wolof praat ze in op de koppige stedelingen, zonder veel succes. Binnenkort komt Tostan ook hier met een onderwijsprogramma, om van binnenuit aan het bewustwordingsproces te werken.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.