Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Leer kinderen na te denken

Home

Henk Procee

De filosoof Henk Procee belicht wekelijks een detail uit het werk van Immanuel Kant.

'De mens kan slechts mens worden door opvoeding en onderwijs.''

Ouders en leerkrachten opgelet. Op u rust volgens Kant de zwaarste taak die een mens kan worden opgelegd. Ook al was zijn eigen ervaring beperkt tot huisleraar en hoogleraar, toch gaf hij colleges over pedagogiek. Maar zoiets komt vaker voor. Een jaar na zijn dood werden zijn college-aantekeningen uitgegeven. Het is verleidelijk op de details in te gaan, op zijn genuanceerde beschouwing over straffen, op zijn ongenuanceerde advies van slapen met de handen boven de dekens. Ik beperk mij tot de hoofdlijnen.

Waartoe moet een kind worden opgevoed en opgeleid? Tot het ontplooien van zijn capaciteiten, tot een initiatie in de eigen culturele gemeenschap, tot het kunnen opereren in de bestaande maatschappij? Is de school er voor de ouders, de maatschappij of het kind? Het antwoord van Kant overstijgt deze mogelijkheden. Hij zegt het in zijn onnavolgbare jargon zo: ,,Kinderen moeten niet voor de tegenwoordige, maar voor de in de toekomst mogelijke betere toestand van het menselijk geslacht opgevoed worden. Dat wil zeggen: in overeenstemming met het idee van de mensheid en de gehele bestemming ervan.''

Dat is pas een perspectief. Opvoeding en onderwijs draaien om het toekomstige functioneren in een voor een deel nog onbekende en in vele opzichten pluriforme wereld waarin een ieder tot zijn recht kan komen.

Wat is daartoe volgens hem nodig? Kant onderscheidt vier stadia in de opvoeding:

Disciplinering: het ontwikkelen van het vermogen om de eigen spontane uitbarstingen van wildheid tegen te gaan.

Cultivering: het ontwikkelen van intellectuele vaardigheden die nodig zijn om in de samenleving mee te kunnen doen. Kant noemt lezen en schrijven als belangrijkste punten. Maar ook muziek valt hieronder, en nog veel meer.

Civilisering: het ontwikkelen van sociale vaardigheden, zodat iemand zich thuis kan voelen in de samenleving, er geliefd kan zijn, en vooral invloed op anderen kan uitoefenen.

Moralisering: het ontwikkelen van het gevoel voor wat goede en nastrevenswaardige doeleinden zijn.

Als we de lijst langslopen, dan zien we dat disciplinering na jaren op haar retour te zijn geweest, in de huidige discussies weer volop meedoet. Authenticiteit is mooi, maar het moet niet te gek worden. Over cultivering en civilisering bestaat een behoorlijke eensgezindheid - tegenwoordig worden ze zelfs beschreven als het opdoen van cultureel en sociaal kapitaal.

Het grote probleem lijkt moralisering te zijn. Moeten we de waarden en normen erin slaan? Kant is daarover duidelijk. Opvoeding behoort geen dressuur te zijn, en wil ze iets voorstellen, dan moet dat op een aufgeklürte manier. Laat moralisering niet aan geestelijke leiders over, leer kinderen zelf na te denken over morele kwesties. Kant bepleit zelfs de socratische gespreksmethode: via een dialoog eruit halen wat er vaak onbewust inzit.

Over zijn eigen opvoeding is Kant zeer te spreken. Hij komt uit een liefdevol en stimulerend nest, al raakte hij al op jonge leeftijd zijn beide ouders kwijt aan de dood. Wat zijn schooltijd betreft ligt het anders. De school is voor Kant een kunstmatige gemeenschap, waarin kinderen moeten leren werken, waarin hun karakter ontwikkeld wordt, en waarin een zekere vrolijkheid, 'Geselligkeit', heerst. ,,Kinder sollen sich vorbereiten auf die süssesten Genüsse des Lebens'' (kinderen dienen zich voor te bereiden op de zoetste geneugden des levens).

Een ideaal? Voor Kant wel. Zijn eigen schooltijd heeft hij als een hel ervaren, door de strenge discipline en de opgelegde godsdienstige moraal. Maar kennelijk is het ook mogelijk mens te worden ondanks opvoeding en onderwijs.

Deel dit artikel