Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Leef je met de klok of volgens je innerlijke tijd?

Home

Marc van Dijk

Naast de tijd die ons horloge aangeeft, bestaat er nog zoiets als onze inwendige tijd, stelt filosofe Joke Hermsen.

’Sinds pakweg twintig jaar werk ik de gedachte uit dat de mens op z’n minst met zijn tweeën is – een zichtbare en omschrijfbare identiteit enerzijds en een onbewust en onzegbaar zelf anderzijds’, schrijft Joke Hermsen in ’Windstilte van de ziel’.

In dit essay, verschenen ter gelegenheid van de Maand van de Spiritualiteit, verbindt Hermsen het ’onbewuste en onzegbare zelf’ aan het begrip ’ziel’. De ziel kan volgens Hermsen alleen tot ons spreken, of wij kunnen alleen met onze ziel in gesprek treden, als wij ruimte maken voor onze ’innerlijke tijd’.

Filosofe Joke Hermsen (49), nieuwe speelster in het Filosofisch Elftal, publiceerde onder andere vier romans. De meeste aandacht kreeg ze tot nu toe voor haar essay ’Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst’ (2009). Ook daarin staat het belang van ruimte voor onze ’innerlijke tijd’ voorop. De kloktijd heeft ons volgens Hermsen in de tang, waardoor ons ware zelf totaal onder dreigt te sneeuwen en wij veranderen in gemechaniseerde mensen zonder ziel.

Joke Hermsen kan prachtig schrijven, vindt filosofe en arts Marli Huijer, lector filosofie aan de Haagse Hogeschool, maar haar visie op de tijd deelt ze niet. Hermsen stelt dat de ‘kloktijd’ ons in de greep heeft, terwijl we onze ‘innerlijke tijd’ verwaarlozen.

Huijer: ,,Het lijkt wel alsof Hermsen een zaak wil maken van de tijd. Of een persoon. De tijd vliegt en de tijd kruipt. Maar de tijd is niets anders dan een symbool, een oriëntatiemiddel dat mensen gebruiken om de vraag te beantwoorden: wanneer zullen we iets doen? Tijd is geen ding maar een werkwoord: ‘tijd bepalen’.

,,Norbert Elias heeft overtuigend laten zien hoe mensen lang geleden al verbanden zijn gaan leggen tussen reeksen veranderingen die ze waarnamen. Zo merkten ze dat de ‘tijd’ tussen twee volle manen net zo lang was als de duur van een menstruatiecyclus. En dat het verstandig was om acht manen na de oogst weer te zaaien. Zo is ons tijdsbesef langzaam ontstaan. Het idee dat er daarnaast een werkelijke, innerlijke tijd zou bestaan, klopt niet.”

Joke Hermsen: ,,Dat idee is ongeveer even oud als de filosofie zelf. De Grieken maakten het onderscheid al, zij noemden de twee tijdsvormen chronos en kairos. Chronos is de wereldse, meetbare tijd, de tijd die we gebruiken om de samenleving in te richten, zodat we afspraken kunnen maken.

,,Kairos is de tijdelijke onderbreking van die kloktijd. Moderne psychologen noemen het flow: het andere tijdsbesef, dat je ervaart als je bijvoorbeeld geconcentreerd ergens mee bezig bent. Je vergeet de kloktijd, en komt in de inwendige of innerlijke tijd terecht. De Grieken interpreteerden het als sacrale tijd, het moment waarop de goden konden ingrijpen in de loop der gebeurtenissen. Dat is wat wij nu een moment van inspiratie zouden noemen.”

Huijer: ,,Kairos is veel complexer. Aanvankelijk betekende het ‘de juiste verhouding’, om later ‘de juiste gelegenheid’ te gaan betekenen. Vooral in de retorica was kairos van groot belang: wat je zei moest voor die gelegenheid en dat moment het juiste zijn.

,,Het begrip kairos is niet zomaar gelijk te stellen aan een ‘andere’ of sacrale tijd. Je moet je afvragen of zo’n tijd überhaupt bestaat. Ik zie geen goede reden om te denken of te geloven dat de tijd een eigen bestaan in ons innerlijk zou hebben. Het is een romantische, semireligieuze zienswijze.”

Hermsen: ,,Met romantiek heeft het niets van doen. Niet alleen de oude Grieken, ook een verlichtingsfilosoof als Kant schrijft dat wij burgers van twee werelden zijn. Volgens hem leven we zowel in de fenomenale wereld, het domein van de kloktijd, waar alles waarneembaar en meetbaar is, als in een andere wereld, waarin niets meetbaar of zegbaar is en niets valt te rationaliseren of te analyseren.

,,Die tweede wereld is niet slechts een kwestie van geloof: je kunt hem ervaren. Zelfs de meest verstokte scepticus weet dat zijn persoonlijke ervaring van de tijd volstrekt niet overeen komt met de kloktijd.”

Huijer: ,,Inderdaad. Als je verlangt naar je geliefde lijken de dagen eindeloos te duren, en ben je eenmaal bij elkaar dan komt het afscheid altijd te snel. Maar dat betekent niet dat het instrument waarmee we bepalen wanneer we elkaar zullen zien, niet klopt.

,,Wat is er zo verschrikkelijk aan het meten van de tijd, en het leven met de klok? Het is een geraffineerd, door de eeuwen heen ontwikkeld instrument dat ons in staat stelt tot samenleven.”

Hermsen: ,,Er is niets mis met de kloktijd. Het zou een chaos worden als we allemaal enkel naar onze innerlijke tijd zouden gaan leven. Maar als we ons beperken tot de kloktijd en de innerlijke tijd vergeten, begaan we een grote fout.

,,Ik bepleit een evenwicht in onze aandacht voor de twee verschijningsvormen van de tijd. En er staat dus nogal wat op het spel. Want enkel als we rust nemen en ruimte vinden voor de beleving van de innerlijke tijd, kunnen we scheppend bezig zijn. Het is de bron van onze creativiteit en volgens Kant ook van ons vermogen tot ethisch handelen. Het is dus van levensbelang dat wij het regime van de klok af en toe even laten voor wat het is en een soort dialoog met ons innerlijk op gang brengen.”

Huijer: ,,Ik hou er ook van om regelmatig te niksen. Maar dat doe ik doorgaans zonder doel. Waarom zou er in die rust een creatief proces op gang moeten komen? Het lijkt me dat je daar behoorlijk onrustig van wordt.

,,Ik betwijfel of rust een goede basis is voor inspiratie. Ik zie weinig in een zoektocht diep in mezelf, of in het bijzondere van mijn verscholen innerlijk of ziel – wat dat laatste ook moge zijn.

,,Kunstenaarschap, schrijverschap, filosofie, het is allemaal een kwestie van vakmanschap. Doen en proberen. Veel herhalen, tot je jezelf op iets nieuws betrapt. Dat is iets anders dan stilzitten en dan maar hopen dat je een geniale inval krijgt.

,,Als ik stil ga zitten in een ruimte, hoor ik niet het spreken van mijn ziel. Wel het slaan van mijn hart. In ruste precies zestig keer per minuut. De kloktijd zit in onze natuur.

,,Zelfs als we de klok even negeren, worden we bepaald door de zon en de maan. Onze hormoon- en energiehuishouding is ervan afgeleid. We krijgen op gezette tijden honger, slaap, nieuwe energie. Onze methode om de tijd te bepalen is begonnen met het kijken naar de zon en de maan. In feite zijn dat nog steeds de belangrijkste tijdmeters van de wereld.”

Hermsen: ,,Als de mens zich laat terugbrengen tot een wezen dat zich enkel tot de kloktijd verhoudt, verliest hij de band met zijn eigen innerlijke tijd en alles wat daarmee samenhangt. Daarvoor waarschuwde de Franse filosoof Bergson al aan het begin van de twintigste eeuw. Dat was overigens een wiskundige, geen romanticus.”


Update van de redactie: Door omstandigheden is in Trouw een ruwe versie van dit artikel verschenen die daaroor ook op de site terecht kwam. Hier boven staat nu de definitieve tekst. In de ruwe versie kwam naar Marli Huijers' gevoel onvoldoende tot uitdrukking dat zij wel degelijk het verschil tussen de kloktijd en ervaring van de tijd onderkent. Alleen trekt zij uit dit verschil andere conclusies dan Joke Hermsen. Mogelijk dat sommige reacties op die ruwe versie nu niet meer to-the-point lijken, maar het leek ons een te grote en onnodige ingreep als we alle reacties zouden verwijderen.

Lees verder na de advertentie
Marli Huijer. (Foto Jörgen Caris)
Joke Hermsen. (Foto Jörgen Caris)

Deel dit artikel