Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

LASTIGE VRAGEN (W.T. van Gelder)

Home

Max Frisch

Beschouwt u zichzelf als een goede vriend? Nee, ik ben slordig in persoonlijke relaties.

Zou u het zonder vrienden willen kunnen stellen?

Nee, door en met vrienden beleef ik de mooiste momenten van het leven: wandelen in de bergen, fietsen in Zeeland en Noord-Holland, middernachtelijke gesprekken. Vrienden, die boeken schenken of adviseren, die bij mij passen. Jan-Willem, die me overhaalt Ferdydurke van Gombrowicz toch te lezen, nadat ik het boek al twee keer had weggelegd. Nu is het een van mijn mooiste boeken. Willy en Pieter Paul, die me Ver weg in Europa van John Berger cadeau gaven: een ontdekking. Janke en Piet, die Bernard-Henri Levy's De duivel in het hoofd te leen gaven, dat ik las tijdens de nachtwake bij mijn in coma liggende dochter; Jan met wie ik vanuit Bangkok correspondeerde over het belang van Pirsig's Zen and the art of Motorcycle Maintenance. Marieke, die destijds Kundera's De ondraaglijke lichtheid van het bestaan aanraadde. Zijn andere werken zijn inmiddels ook aangeschaft, gevolgd door andere Oosteuropese schrijvers zoals György Konrád. En H. J., die feestjes in de war schopt door 'lastige vragen' van Max Frisch te gaan stellen.

Ziet u de natuur als een vriend?

Nee. De natuur heeft mij veel geluksmomenten aangereikt en daardoor is mijn liefde voor de natuur ontstaan. Maar echte vriendschap moet van twee kanten komen. Wat ik voor de natuur kan doen is slechts een fractie van wat de natuur mij geeft.

Houdt u er een hond op na als vriend?

Geen vriend, maar ik ben onze jonge beagle dankbaar dat hij mij iedere dag uitnodigt over de bloemdijken in de Zak van Zuid-Beveland te wandelen, of over de dijk langs het kanaal door Walcheren. Samen kijken we naar grutto's, kluten en bergeenden, al zal hij als jachthond daar anders naar kijken dan ik, en ook al heeft hij duidelijk minder aandacht voor de meidoorn en de ratelaars. Het silhouet van de robuuste kerk van Veere, waar Nescio over schrijft, of het silhouet van Middelburg, dat met zijn torens en koepel associaties oproept met religieuze steden, zullen hem ook wel niet zo aanspreken.

Bent u voor uzelf een vriend?

In onze christelijke, westerse maatschappij hebben de relaties van een mens met God en met de medemens steeds de meeste aandacht gekregen. Al zit daar de laatste tijd de klad in, zoals respectievelijk kerken en politieke partijen, die solidariteit als uitgangspunt hebben tot hun schade hebben moeten merken. Met de derde relatie van de mens: die tot de omringende dingen, is het slecht gesteld. We zijn vervreemd van wat ons omgeeft. De vierde relatie, de mens in relatie tot zichzelf, is bij ons een verwaarloosd aspect van het leven in verhouding tot Aziatische culturen waarin aan zorg hebben om en zorgen voor jezelf meer belang wordt toegekend. In onze maatschappij besteden velen dat liever uit aan psycholoog of psychiater. Ik probeer te zorgen voor mezelf, maar ik schiet daarin net zo te kort als ik dat in de vriendschap met anderen doe.

Wie van degenen, die dood zijn zou u willen terugzien?

Mijn grootvader. Hij leerde me niet alleen op de draaibank mijn eigen tol te maken, maar met zijn verhalen over wat hij had gedaan en wat hij had willen doen bracht hij mij bij dat de fantasie ons sterkste motief is.

Bent u bang voor de dood en sinds welk levensjaar?

Ja, sinds mijn 17e jaar en daarom probeer ik iedere dag te zien als een kostbaar bezit waar bewust en creatief mee om moet worden gegaan. Dat houdt in dat naast inspiratie en transpiratie (volgens Edison in een verhouding van 5 : 95) er ook ruimte moet zijn voor celebratie (vieren van wat bereikt is) en contemplatie (waar doen we het voor?). Door te veel werkdrift willen de laatste twee wel eens in de verdrukking komen. De zin van Youp van 't Hek uit: “Niemand weet hoe laat het is: . . . . dit wordt de laatste van een prachtige tijd”, spreekt mij aan.

Wat stoort u aan begrafenissen?

Laotse maakte muziek na het overlijden van zijn vrouw. De mensen spraken daar schande van. Laotse reageerde met: “Ik maak muziek omdat ik blij ben dat ik zoveel jaren met mijn vrouw heb mogen delen.”

Als u de macht zou bezitten om datgene af te dwingen wat u op dit moment juist lijkt, zou u dat dan afdwingen tegen de wil van de meerderheid in? Ja of nee.

Ja, in het geval, dat de wil van de meerderheid zich keert tegen de fundamentele rechten van de mens, dan zal ik mij daartegen verzetten. Die fundamentele rechten, die in 1941 kernachtig werden geformuleerd door president Roosevelt als de Four Freedoms: vrijheid van meningsuiting en van godsdienst (of levensovertuiging), vrijwaring van gebrek en van vrees. Daarvoor wil ik me desnoods tegen een meerderheid keren want zoals Simon Wiesenthal stelde bij de aanvaarding van zijn Four Freedoms Award in 1990 te Middelburg: “Deze Four Freedoms zijn geen geschenk uit de hemel, maar wij moeten er iedere dag voor vechten.”

Met de jaarlijkse internationale uitreiking van de Four Freedoms Awards aan personen, die zich onderscheiden hebben in het verdedigen van deze fundamentele vrijheden en daarmee tot inspiratie zijn voor ons allen, wordt dat belang onderstreept. De Four Freedoms Awards 1994 werden vorige week, 4 juni, in Middelburg uitgereikt aan:

- Dalai Lama

- Marion Grüfin Dönhoff, uitgeefster van het weekblad Die Zeit.

- Gerhart M. Riegner, die als secretaris van het Joods Wereldcongres destijds als een van de eersten Roosevelt waarschuwde tegen de gruweldaden van de nazi's jegens de joden.

- Sadako Ogata, hoge commissaris voor de vluchtelingen van de Verenigde Naties.

- Zdravko Grebo, oprichter van een onafhankelijk radiostation in Sarajevo en pleitbezorger van de verdraagzaamheid.

Deel dit artikel