Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lastige liefde

Home

NIELS POSTHUMUS | JOHANNESBURG

De Zuid-Afrikaanse generatie die is opgegroeid na afschaffing van de apartheid, studeert, werkt en feest samen. Maar een liefdesrelatie tussen blank en zwart blijft ingewikkeld.

Mongi Tshabalala werd nogal eens met racistische opmerkingen geconfronteerd als hij met zijn blanke vrouw Esther boodschappen deed. Tshabalala is zwart. Hij en Esther waren als 'gemengd koppel' een uitzondering toen zij in 2003 tijdens hun studie verliefd op elkaar werden - en bleven dat totdat ze twee jaar geleden uit elkaar gingen. De opmerkingen kwamen van beide kanten: de ene keer was het onbeschoft commentaar van een ouder blank echtpaar, de andere keer waren het neerbuigende woorden van een zwarte Zulu-vrouw.

Sebabatso Mosamo had vergelijkbare ervaringen tijdens haar drie relaties met blanke jongens. "Mensen staarden naar ons op straat. En we voelden de blikken in onze rug als we hand in hand door een winkelcentrum liepen."

Formeel mag de apartheid in Zuid-Afrika al 23 jaar geleden zijn afgeschaft, de scheidslijn op liefdesgebied is nog altijd nadrukkelijk aanwezig. In Johannesburg, de meest diverse stad van het land, studeren zwart en blank samen, drinken en feesten mensen met verschillende huidskleuren in dezelfde kroegen, sporten ze samen en zijn ze vaak vrienden. Maar een liefdesrelatie, dat lijkt voor de overgrote meerderheid zelfs in die stad nog altijd een brug te ver.

Ten tijde van apartheid waren relaties tussen blank en zwart verboden. Psychologe Emily Mapula Mojapelo-Batka, die in 2008 promoveerde op onderzoek naar gemengde stellen, stelt dat vooral het blanke deel van de bevolking deze historische erfenis maar moeilijk weet af te schudden. "De stereotypen die zij tijdens apartheid hebben opgebouwd, zijn hardnekkig."

Tshabalala groeide samen met zijn blanke ex-vrouw op. "Ik heb in mijn jeugd weinig last gehad van apartheid", legt hij uit. "Ik woonde niet in een township en ging naar een gemengde kerk." Het systeem van apartheid wankelde al in de jaren tachtig. En in 1990 viel het om. "Onze ouders kenden elkaar. Ze hadden geen probleem met onze relatie. Ze maalden niet om huidskleur."

Tshabalala beseft dat dit vrij uitzonderlijk is. Zo vertelt Mosamo dat zij bij haar eerste blanke vriendje - negen jaar terug, ze was achttien - alleen overdag over de vloer kon komen. Dan waren zijn ouders aan het werk. Zij waren er fel op tegen dat hun zoon een relatie had met een zwart meisje. Als ze er later achterkwamen dat Mosamo in hun huis was geweest, barstte telkens de bom.

"De meeste gemengde stellen worden met dergelijke reacties van vrienden en familie geconfronteerd", stelt Mojapelo-Batka. "Nog altijd." Alle koppels die zij onderzocht kregen aanvankelijk negatieve respons op hun relatie. De liefdesrelatie leidde bijna altijd tot een minder sterke band met hun sociale omgeving.

Ook de vader van Mosamo had het er in het begin moeilijk mee. "Maar mijn moeder heeft erg geholpen hem te laten wennen aan het idee", vertelt zij. "Zij zei tegen hem: wij wilden toch allebei dat onze dochter naar een goede, gemengde school zou gaan? Waarom zou zij dan geen blank vriendje mogen hebben." Haar vader accepteerde het na enige tijd.

Het grootste probleem voor veel blanke Zuid-Afrikanen is het aanhoudende vertrouwensprobleem, zegt Mojapelo-Batka. "Zij vertrouwen zwarte mensen nog steeds niet. Dus willen zij liever geen zwarten in hun huis of familie." Maar ook binnen zwarte gemeenschappen zijn spottende opmerkingen zeker niet zeldzaam. Tshabalala: "Ik had zowel blanke als zwarte vrienden, dus voor mijn omgeving was een blanke vrouw niet raar. Maar een kennis van mij had praktisch alleen maar zwarte vrienden. Hij had het een stuk moeilijker toen hij zijn blanke vriendin voorstelde."

Toch ondervindt volgens hem een zwarte man de minste problemen als hij thuiskomt met een blanke vrouw. "Voor zijn mannelijke vrienden is hij dan meestal juist een held", zegt hij. Kritiek komt eerder van vrouwen in zijn omgeving. "Zwarte vrouwen zullen zich door hem verraden voelen. Blanke vrouwen zal het weinig interesseren - de meesten van hen interesseren zich überhaupt niet voor zwarte mannen. En blanke mannen zullen hun oren niet geloven als zij horen van een gemengde relatie."

Waar een zwarte man de meeste kritiek krijgt van zwarte vrouwen, heeft een zwarte vrouw die het aanlegt met een blanke vooral last van zwarte mannen, meent Mojapelo-Batka. Die zullen niet snappen waarom zij niet 'gewoon' op een zwarte man valt. Er zijn toch zwarte mannen genoeg? Dat de bezwaren bij blanken niet zo sterk sekse-gerelateerd zijn, komt volgens de psychologe doordat hun bezwaren voornamelijk voortkomen uit een op 'ras' gebaseerde afwijzing. Kritiek van zwarten komt eerder voort uit seksuele competitiestrijd.

Hoe gevoelig de liefde tussen Zuid-Afrikanen met een verschillende huidskleur nog steeds ligt, maakte begin vorig jaar een campagneposter van de politieke partij DA (Democratische Alliantie) nog eens duidelijk. De afbeelding, verspreid op internet, toonde een innig met elkaar verstrengelde naakte blanke man en zwarte vrouw. Eronder stond de tekst: 'In onze toekomst kijk je hier niet meer van op'. De wereld was te klein. De rel haalde zelfs de internationale media.

Mosamo vindt die woede, ondanks haar eigen negatieve ervaringen, opvallend. "Zo uitzonderlijk is het nu ook weer niet", nuanceert zij. "Ik zie af en toe best gemengde stellen. Maar wellicht heeft dat met mijn sociale omgeving te maken, ik werk bij de media. Daar zijn mensen over het algemeen wat ruimdenkender."

Mojapelo-Batka ziet minder vaak gemengde Zuid-Afrikaanse koppels. "Natuurlijk zijn ze er in Zuid-Afrika", zegt zij. "Maar bijna altijd komt de blanke man dan uit het buitenland." Überhaupt is de man doorgaans de blanke. Mosamo bevestigt dat. "Een blanke vrouw met een zwarte man zie ik praktisch nooit."

Het zijn tegenwoordig bovendien vooral zwarte vrouwelijke immigranten die je aantreft met een blanke man, stelt Mojapelo-Batka, een vrouw uit Zimbabwe of Congo bijvoorbeeld met een man uit Europa. Ze vermoedt dat dit met geld te maken heeft. "Zwarte Zuid-Afrikaanse vrouwen waren vroeger arm en zochten misschien wat sneller een rijke blanke man. Nu de zwarte middenklasse sterk is gegroeid, hoeft dat niet meer." Immigranten zijn meestal nog wel arm en zijn bovendien onder lang niet alle zwarte Zuid-Afrikanen geliefd.

Mosamo herkent het golddigger-vooroordeel. Met haar laatste blanke vriendje was zij een paar jaar terug op vakantie in de kuststad Durban. Toen zij in een restaurant een zwarte serveerster vroeg waar het toilet was, vroeg deze direct waarom ze in hemelsnaam met een blanke jongen was. "Is hij rijk?" had de serveerster gevraagd. "Heeft hij een dure auto?" Na het ontkennende antwoord had ze vol ongeloof haar hoofd geschud.

Opvallend is echter dat Mosamo en Tshabalala beiden uiteindelijk hun geluk vonden bij een partner met een zwarte huid. Voor Mosamo is dat puur toeval. "Ik heb nooit specifiek een oogje gehad op blanke of zwarte jongens", zegt zij. "Ik ben altijd verliefd geworden op karakter." Maar Tshabalala stelt dat hij zich in zijn huidige relatie met een zwarte vrouw toch wel iets meer 'thuis voelt' dan in zijn gemengde huwelijk. Al vindt hij het moeilijk uit te leggen waar dat precies aan ligt.

Een meer gemeenschappelijke cultuur is doorgaans in elk geval niet de reden, verzekert Mojapelo-Batka. "Als een zwarte Zulu-vrouw een relatie krijgt met een zwarte Xhosa-man zijn er ook enorme cultuurverschillen. Zulke obstakels overleven de meeste relaties wel." De problemen van gemengde stellen hebben volgens haar echt hun oorzaak in het nog steeds diep gewortelde onbewuste racisme in Zuid-Afrika. En ze vindt het niet gek dat op het punt van de liefde dit heimelijke racisme het meest nadrukkelijk opspeelt. Relaties en seks leiden immers niet zelden tot baby's. Gemengde kinderen zijn de ultieme versmelting van 'de rassen'. Het is de laatste, definitieve stap in de verwerping van het apartheidsdenken dat zich decennialang in de Zuid-Afrikaanse samenleving heeft vastgebeten.

Toch schuilt juist in die baby's ook de oplossing, stelt Mosamo. Haar eerste blanke vriendje kreeg, voordat hij overleed, bijvoorbeeld een kind met zijn nieuwe, eveneens zwarte vriendin. Hoe sterk zijn ouders die relatie opnieuw verwierpen, ze houden zielsveel van hun donkere kleinkind.

Maar Mosamo gaat ervan uit dat het taboe op gemengde relaties ook zonder halfbloedbaby's met de generaties vanzelf zal verdwijnen. "Wij zijn, als de eerste generatie na apartheid, al veel vrijer dan onze ouders. Onze kinderen zullen daardoor progressievere ouders krijgen dan wij. En dus zullen zij op liefdesgebied zelf nog weer opener worden."

Erg snel zal de verandering niet gaan, denkt Tshabalala. "In de steden mixen mensen, maar op het platteland leven blank en zwart nog sterk gescheiden. Verwacht dus niet opeens een revolutie. Want natuurlijk kun je in Zuid-Afrika best een gemengde relatie hebben. Maar je moet wel beseffen dat het een sociale last is die je overal met je meesjouwt."

En die last is ook vandaag de dag nog te zwaar voor veel gemengde stellen, stelt Mojapelo-Batka. "Ze zullen het bijna altijd ontkennen, maar als je dieper doorvraagt, ontdek je dat negatieve reacties vaak wel degelijk invloed hebben gehad op het stuklopen van hun relatie."

Niet voor niets zijn velen daarna geneigd toch iemand met hun eigen huidskleur te zoeken. Dat de geliefden in kwestie dit zelf ontkennen, is volgens de psychologe niet vreemd. "Als je omgeving eindeloos tegen je heeft gezegd dat een relatie met iemand met een andere huidskleur nooit kan werken, dan wil je natuurlijk niet toegeven dat dit verschil, ook al gaat het feitelijk om de reactie van je omgeving daarop, inderdaad heeft bijgedragen aan het falen."

Illegale relaties tijdens apartheid
Tijdens de apartheid werd er in Zuid-Afrika strikt op toegezien dat blanken en zwarten niet verliefd op elkaar zouden worden. Emily Mapula Mojapelo-Batka onderscheidt in haar proefschrift over liefde tussen blank en zwart vier belangrijke wetten: de Population Registration Act, de Group Areas Act, de Prohibition on mixed marriages en de Immorality Act.

De eerste wet deelde de inwoners van Zuid-Afrika op in vier 'rassen': blank, Aziatisch, kleurling of zwart. De tweede dwong mensen van hetzelfde 'ras' in de voor hen bestemde gebieden en wijken te gaan wonen, waardoor verschillende 'rassen' zo min mogelijk met elkaar in contact zouden komen. De derde wet verbood huwelijken tussen de 'rassen'. En de laatste maakte alle seksuele handelingen tussen blanken en niet-blanken illegaal.

Even beroemd als berucht zijn daardoor de zwart-witfoto's waarop blanke agenten van de Zuid-Afrikaanse zedenpolitie door slaapkamerramen naar binnen gluren om gemengde stellen (letterlijk) op heterdaad te kunnen betrappen.

Deel dit artikel