Laat Wilders maar alleen marcheren

home

Sybrand Haersma van Buma (CDA), Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) bij een opname van het Jeugdjournaal © anp

Op 21 april 2012 voltrok zich niet alleen een breuk in de coalitie van VVD, CDA en PVV, maar werd ook duidelijk dat de traditionele machten en de populistische tegenkrachten onmogelijk samen kunnen gaan. Dat was een leerzaam moment.

De ver­on­der­stel­ling dat de Republikeinse partij Trump, eenmaal pre­si­dents­kan­di­daat, tot matiging konden brengen bleek een illusie

Het geeft nog altijd inzicht in de ontwikkelingen in het politieke krachtenveld, hier en elders in de westerse wereld, in het bijzonder in Amerika.

Wat de gedoogcoalitie van begin af aan tot een onzekere en omstreden onderneming maakte, was dat alle drie de partners zichzelf geweld aandeden. VVD en CDA door als staatsdragende partijen in zee te gaan met een ondemocratische club die de rechtsstaat bedreigt, de PVV door als zelf benoemde stem van het volk gemene zaak te maken met de elite die zij verkettert.

Lees verder na de advertentie

Illusie
De deze zomer overleden oud-premier Piet de Jong had dat inzicht al meteen. Zoals een zeeman gewend is, vatte hij zijn oordeel over wat het CDA met Wilders moest doen op de bondigste wijze samen: 'Laat die maar alleen marcheren'. De toenmalige CDA-top sloeg dat advies in de wind. Zij beoogde de PVV door opname in de macht in te kapselen en aldus onschadelijk te maken.

Dat was lang een beproefde methode voor de traditionele machten om zich van nieuwkomers (D66, DS'70, LPF) te ontdoen. Maar nu werkt die methode niet meer. Het CDA verkeek zich op de aard van de PVV, zoals de top van de Republikeinse partij zich de afgelopen maanden op Trump verkeek. De veronderstelling dat zij hem, eenmaal presidentskandidaat, tot matiging konden brengen bleek een illusie.

De aard van het populisme dat opgang maakt, is dat het zich aan God noch gebod stoort, geldende codes en gewoonten aan zijn laars lapt en naar de instituties van de democratische rechtsstaat een lange neus trekt. Daarom kon Wilders zich in 2012, op straffe van zelfverloochening, niet committeren aan bezuinigingen die het kabinet volgens afspraak in de Europese Unie, in zijn ogen 'het 'monster in Brussel', moest doorvoeren.

De Amerikaanse politiek is niet ineens met de komst van Trump gek geworden. Het gaat om een langer proces

Ongeleid projectiel
In het voorgaande heb ik bewust geschreven over de traditionele in plaats van de gevestigde machten. Een deel van de crisis in de politiek is nu juist dat de partijen die de democratie een eeuw lang hebben gedragen, niet langer gevestigd zijn. Gunstig of ongunstig, een gevolg is dat met de verzwakking van hun macht het binnenweefsel van ons bestel wordt aangetast, de codes en regels die de boel werkbaar houden, maar waaraan populisten zich niets gelegen laten liggen.

Sterker nog, dat binnenwerk is een dankbare prooi omdat het een politieke cultuur steunt die door een (groeiend) deel van de kiezers als verwerpelijk wordt gezien. Daarbij gaat het niet eens om apert kwalijke zaken als corruptie of vriendjespolitiek, maar om het prozaïsche handwerk als coalitievorming, onderhandelingen in de binnenkamer en het sluiten van compromissen.

In een intrigerende analyse in het maandblad The Atlantic wijst de journalist en schrijver Jonathan Rauch erop dat de Amerikaanse politiek niet ineens met de komst van Trump gek is geworden. Het gaat volgens hem om een langer proces waarbij de roep om openheid en duidelijkheid die in de jaren zestig ontstond, de partijmacht hebben teruggedrongen en daarmee ook het binnenwerk zodanig hebben aangetast, dat een ongeleid projectiel als Trump kon doorschieten.

Toenemende kwetsbaarheid
Het is natuurlijk gemakkelijk om de kaart direct om te draaien en te wijzen op het misbruik van partijmacht, het gebrek aan doorzichtigheid, de machinaties in de 'achterkamertjes', volgens het cliché altijd 'rokerig'. Maar dat raakt niet het essentiële punt van Rauch, de toenemende kwetsbaarheid van het politieke stelsel voor indringers met een hoogst persoonlijke uitleg van vrijheid en democratie.

Hoewel lang als voordeel van het tweepartijenstelsel in Amerika gold dat het extreme figuren uitzeefde, lijkt dat nu niet meer op te gaan. De Republikeinse partij is althans niet in staat gebleken Trump af te stoppen. Alleen de kiezers kunnen dat nog doen, waardoor de theorie toch nog enige geldigheid behoudt.

De samenleving liet het establishment in de steek, niet andersom

Schokbestendiger
Het Nederlandse stelsel is door de evenredige vertegenwoordiging flexibeler en schokbestendiger, zoals bleek na de breuk in april 2012. Direct schoten hulptroepen toe (D66, ChristenUnie, GroenLinks) om met de achtergebleven coalitiepartijen VVD en CDA een Lenteakkoord te sluiten. Ook dat was een leerzaam en tot op zekere hoogte geruststellend moment.

Maar ook hier blijft het een punt dat er met het terreinverlies van de traditionele partijen meer verloren gaat dan je op het eerste oog meent waar te nemen. Het is geen kwestie van behoudzucht scherper naar die gevolgen te kijken, want voor je het weet hebt je een duidelijkheid die de vrijheid noch de democratie dient. De conclusie van Rauch over de toestand in de Amerikaanse politiek is het overdenken waard: de samenleving heeft het establishment in de steek gelaten, niet andersom.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
De ver­on­der­stel­ling dat de Republikeinse partij Trump, eenmaal pre­si­dents­kan­di­daat, tot matiging konden brengen bleek een illusie

De Amerikaanse politiek is niet ineens met de komst van Trump gek geworden. Het gaat om een langer proces

De samenleving liet het establishment in de steek, niet andersom