Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Laat nu duidelijk zijn dat machtspolitiek nood is

home

Rob de Wijk

© Hollandse Hoogte

De ramp met de MH17 heeft geopolitieke dimensies. Hij laat zien dat Europa Rusland onderschat, Poetin niet begrijpt, en niet meer weet wat machtspolitiek is, betoogt Rob de Wijk.

Het probleem van het Westen is dat in Poetins visie de tijd is gekomen om rekeningen te vereffenen

Nu de slachtoffers van vlucht MH17 door de rebellen zijn vrijgegeven en Rusland heeft ingestemd met een resolutie van de Veiligheidsraad, is het te hopen dat na de annexatie van de Krim niet ook deze wake-up call uit ons collectieve geheugen wordt gewist. Deze ramp maakt duidelijk dat risico's van conflicten worden onderschat, dat Rusland niet wordt begrepen en dat lessen van de Koude Oorlog onterecht als irrelevant zijn afgedaan. Wat de vervolgstappen zijn hangt daarom af van de lessen die uit de crisis worden getrokken.

De eerste les is de schromelijke onderschatting van de drijfveren van Poetin. Voor zijn binnenlandse politiek gaat Poetin uit van 'soevereine democratie'. Rusland wil zijn eigen vorm van democratie ontwikkelen, vrij van buitenlandse beïnvloeding en normatieve druk. Voorts verklaart het breed gedragen, door de orthodoxe kerk gestimuleerde antiwesterse Russische nationalisme de brede binnenlandse steun aan Poetin en de toegenomen afkeer van het Westen.

Het Westen ergert zich vooral aan Poetins steun aan de rebellen in het oosten van Oekraïne en het gebrek empathie voor de slachtoffers. Dat laatste kun je moeilijk verwachten van een autoritaire leider die weinig mededogen met zijn politieke tegenstanders heeft en Grozny platbombardeerde tijdens de strijd tegen de Tsjetsjeense rebellen. Dat Poetin met die bombardementen een genocidepleger werd, zijn velen vergeten.

High politics
Ook de steun aan de rebellen is verklaarbaar. In het begin van de jaren negentig lanceerde Karaganov, politiek adviseur van president Jeltsin en later van Poetin, de doctrine dat de stabiliteit van Rusland zou zijn gewaarborgd als delen van de oude Sovjet-Unie, mede om de Russischtaligen te beschermen, in confederale structuren zouden worden opgenomen. Sinds twintig jaar is dit onderdeel van het buitenlandbeleid. De recente poging om tot een Euraziatische Unie te komen, waartoe ook Oekraïne zou moeten gaan behoren, past hierin.

Dit alles verklaart waarom Poetin wordt gedreven door klassieke 'high politics'; de politiek die uitgaat van nationale belangen en waarden en het overleven van land en leiders. Het probleem van het Westen is dat in Poetins visie de tijd is gekomen om rekeningen te vereffenen.

Dit brengt mij op de tweede les. Sinds het einde van de Koude Oorlog wordt vooral in Europa het belang van high politics en machtspolitiek onderschat. Tijdens de Koude Oorlog waren dit vanzelfsprekendheden. Rusland was de grote vijand. Als het mis ging, dreigde een alles vernietigende kernwapenoorlog.

Westerse politici voerden toen een subtiel beleid van afschrikking en ontspanning. Acties die door de Russen als bedreigend konden worden gezien, werden voorkomen. Want de Cubacrisis van 1962 had aangetoond dat dit de wereld op de rand van een kernwapenoorlog kon brengen.

Lees verder na de advertentie
De slappe en verdeelde reactie op de annexatie van de Krim moet Poetin in de overtuiging hebben gesterkt dat hij van het Westen niets te duchten had

Rancune
Na de Koude Oorlog verdween de dreiging, en maakte korte-termijnbeleid, gebaseerd op economisch gewin, plaats voor de high politics van weleer. Uiteindelijk erodeerde de financiele crisis zowel de trans-Atlantische als de Europese solidariteit.

Maar in Rusland verdween de rancune niet. De gedachte dat het Westen de Russische zwakte misbruikte door de Duitse eenwording en de uitbreiding van de Navo en de Europese Unie erdoor te drukken en in Russische invloedssfeer, zoals Kosovo, te interveniëren was inmiddels diep geworteld.

Westerse pogingen om de invloedssfeer uit te breiden tot het grondgebied van de oude Sovjet-Unie werden de rode lijn.

Vandaar dat een mogelijk Navo-lidmaatschap van Georgië mede oorzaak was van de oorlog met dat land, en dat het Associatieakkoord met de EU de directe aanleiding werd voor de crisis met Oekraïne.

Daarbij speelde ook dat de nieuwe premier afgelopen maart in Brussel over het lidmaatschap van de Navo sprak. De Navo wees dit af, maar Poetin hintte ernaar in zijn rede na de annexatie van de Krim. Hierin stelde hij dat het onacceptabel zou zijn dat zijn marinehaven in Sebastopol op Navo-gebied zou komen te liggen.

Dat het negeren van belangen door Rusland als bedreigend werd gezien, wilde er bij het Westen niet in. De Russische afrekening begon toen de macht van het Westen door de financiële crisis werd aangetast, landen als China snel groeiden en de wens verlost te zijn van uitzichtloze conflicten als die in Afghanistan en Irak algemeen werd.

Pacifistische trekken
Obama, die president werd door onder meer op dat laatste sentiment in te spelen, werd daarom door de Russische leider als zwak gezien. Het postmoderne Europa had bovendien pacifistische trekken gekregen en wilde alleen nog militairen inzetten voor humanitaire doeleinden. De slappe en verdeelde reactie op de annexatie van de Krim moet Poetin in de overtuiging hebben gesterkt dat hij van het Westen niets te duchten had en Oekraïne in zijn macht kon krijgen.

De derde les is dat door het verdwijnen van de high politics niet alleen de vaardigheid tot machtspolitiek verdween, maar ook elk besef van bedreiging. Dat blijkt uit de halfslachtige en afzijdige houding ten opzichte van vrijwel alle crises rond Europa.

© reuters
Vergaande ener­gie­on­af­han­ke­lijk­heid van Rusland kan de Russische economie ontwrichten

Maar de idylle van een fort Europa dat niet door de effecten van die crises kan worden getroffen, is door het neerhalen van de MH17 wreed verstoord. Dit verklaart de hevige publieke en politieke reactie en de roep om harde actie, zoals de belachelijke suggestie van De Telegraaf om militair in te grijpen.

Dat brengt mij op de vierde les. Met de teloorgang van de high politics zijn ook de machtsinstrumenten geërodeerd. Militair stelt Europa zo weinig voor dat het haar belangen en waarden niet meer kan verdedigen, voor zover Europeanen daar überhaupt nog een idee van hebben. Dat laatste blijkt uit het feit dat de gedachte dat de bescherming van welvaart, waarden en veiligheid offers eist na de Koude Oorlog uit het publieke en politieke debat is verdwenen. Precies deze manier van denken geeft potentaten als Poetin de vrije hand.

Het afschrikkingsdenken, dat tijdens de Koude Oorlog de Russen van militair avonturisme afhield, was gebaseerd op politieke eenheid, een sterke economie en militaire geloofwaardigheid. Voor Europa is dat alles verleden tijd.

Verzwakt continent
Het is plausibel dat een typische machtsdenker als Poetin van zijn Oekraïense avonturen zou zijn afgeschrikt als Europa niet verworden was tot een verzwakt continent waar onderlinge solidariteit door opkomend populisme en gebrek aan politiek leiderschap niet onder druk was komen te staan. Wie geen oorlog wil, bereidt zich erop voor, wisten de Romeinen al.

Is de situatie hopeloos? Dat hoeft niet. Ten eerste moet het Europese denken veranderen. Hopelijk is dat het effect van MH17. De bescherming van welvaart, waarden en veiligheid eist offers. Precies zoals de Britse premier Cameron in zijn stuk in de Sunday Times schreef.

Ten tweede moeten politici erkennen dat de high politics van machtspolitiek solidariteit vergen en het op orde brengen van machtsinstrumenten. En de bereidheid die te gebruiken. Spierballentaal aan het adres van Poetin is leeg gebral als er geen consequenties aan kunnen worden verbonden.

Dit alles betekent, ten derde, dat het enige machtsmiddel dat rest om Poetin tot de orde te roepen, moet worden ingezet: gas. Vergaande energieonafhankelijkheid van Rusland kan de Russische economie ontwrichten, temeer daar Rusland weinig tot geen exportalternatieven heeft.

Als eerste stap moeten landen als Oostenrijk en Hongarije conform een resolutie van het Europees Parlement, afzien van South Stream. Deze gaspijpleiding is een geopolitiek project bedoeld om Russisch gas langs Oekraïne naar Europa te brengen en de Europese eenheid te ondermijnen. Voorts moet vaart worden gemaakt met het plan van de Poolse premier Tusk voor een Europese energie-unie. Dit plan wil Europa minder afhankelijk maken van Russisch gas, door vergroening en energiebesparing, en voorziet in gemeenschappelijke prijsonderhandelingen met Rusland.

Dit alles vereist echter Europese solidariteit die nu nog ver te zoeken is. Maar als die solidariteit er niet komt, zal MH17 als wake-up call uit ons collectieve geheugen worden gewist.

De schrijver van dit essay is historicus, gespecialiseerd in internationale betrekkingen en veiligheid, directeur van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies, en columnist van deze krant.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Het probleem van het Westen is dat in Poetins visie de tijd is gekomen om rekeningen te vereffenen

De slappe en verdeelde reactie op de annexatie van de Krim moet Poetin in de overtuiging hebben gesterkt dat hij van het Westen niets te duchten had

Vergaande ener­gie­on­af­han­ke­lijk­heid van Rusland kan de Russische economie ontwrichten

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.