Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kuypers bad in een vreemde wereld

Home

GERRIT-JAN KLEINJAN

Hij vond de islam een raadsel, en zag hoe christenen in Egypte onderdrukt werden. Het reisverslag van Abraham Kuyper uit 1905 blijkt onverminderd actueel. De Ikon maakt er een televisieserie over.

Het is 1905. Minister-president Abraham Kuyper heeft de verkiezingen verloren. Moegestreden besluit de op dat moment 68-jarige gereformeerde voorman een enorme reis te maken. Per spoor, op de boot en soms ook te paard reist hij met een grote krul om de Middellandse Zee. In totaal is hij negen maanden onderweg en legt hij duizenden kilometers af.

Gewend als hij is om te schrijven, legt Kuyper onderweg zijn indrukken minutieus vast. Uiteindelijk levert dat twee dikke boeken op, tezamen ongeveer duizend pagina's. 'Om de oude wereldzee', zet Kuyper op het titelblad, naar de naam die de Middellandse Zee droeg in de Oudheid.

De twee banden vormen binnenkort de basis voor een achtdelige televisieserie van de Ikon. Wat 'Beagle, in het kielzog van Darwin' was voor de VPRO, moet 'Om de oude wereldzee' worden voor de Ikon.

In 'Beagle' maakte de markante Britse auteur en avonturier Redmond O'Hanlon dezelfde reis als Charles Darwin in de jaren 1831-1836 met het gelijknamige schip. De O'Hanlon van de Ikon is George Harinck, hoogleraar geschiedenis van het neocalvinisme aan de Vrije Universiteit in Amsterdam - de universiteit die Abraham Kuyper ooit oprichtte. Harinck reist Kuyper na en neemt de kijker iedere aflevering mee naar de wereld van 1905 en die van nu.

De serie is bedacht door Martin Maat en Hans Hermans, twee onafhankelijke programmamakers die sinds 1995 programma's maken voor de Nederlandse publieke omroep. De filmploeg vertrekt dit najaar, waarna in mei volgend jaar de eerste uitzending is te zien. Dan verschijnt ook een boek van Harinck over de reis van Kuyper, waaruit Trouw delen zal voorpubliceren.

Lees verder na de advertentie

Conflictgebied

Abraham Kuyper zag de streken waar hij doorheen reisde als een potentieel conflictgebied. Dat is honderd jaar later niet veranderd - zie de burgeroorlog in Syrië, het 'kalifaat' van IS en Israël dat al decennia permanent in het nieuws is. In de televisieserie wordt aan de hand van Kuypers observaties een koppeling gemaakt naar de actuele toestand in de landen rond de Middellandse Zee. In dat opzicht is 'Om de oude wereldzee' ook goed te vergelijken met 'In Europa', dat andere VPRO-succes, waarin schrijver Geert Mak rondtrok door Europa om de moderne geschiedenis van het continent te vertellen.

Volgens Kuypers biograaf Jeroen Koch was de theoloog en politicus de polder al lang ontgroeid toen hij aan zijn tocht rondom de Middellandse Zee begon. Voor Nederland was de dominante Kuyper de man die zo'n beetje in zijn eentje het fundament legde voor de moderne partijpolitiek en de verzuilde samenleving. Zijn belangstelling hield echter niet op bij de landsgrenzen. Als minister-president eiste Kuyper voor zichzelf een sterke rol op in de buitenlandse politiek. Hij legde vaak buitenlandse bezoeken af. Te vaak, naar de smaak van zijn critici, die hem smalend 'minister voor buitenlandse reizen' noemden. Ook privé was de leider van de kleine luyden veel en graag over de grens: kuren in Duitsland, herstellen in Zuid-Frankrijk, op wandelvakantie in de Alpen, een lezingentournee door Amerika. En op 68-jarige leeftijd dus die tocht om 'de oude wereldzee', nadat hij als minister-president de verkiezingen had verloren. 'Ter genezing van een bekrompen zin werkt niets zo weldadig als een bad in een geheel andere werkelijkheid dan waarin men gemeenlijk verkeert', schreef Kuyper toen hij Nederland verliet.

De gepensioneerde Kuyper reisde als een grand seigneur door de landen om de Middellandse Zee. Van Roemenië en Rusland ging hij via het Ottomaanse Rijk naar beneden, door het Heilige Land, Egypte, Soedan naar Marokko, om uiteindelijk via Spanje en Portugal Europa weer te betreden.

Net als in Nederland had Kuyper in het buitenland overal een duidelijke mening over. In 'Om de oude Wereldzee' draait hij zijn hand niet om voor een analyse hier, een theologische duiding daar en allerlei politieke commentaren.

Soms ontpopt Kuyper zich als een toeristische gids die de piramides van Gizeh beschrijft, dan weer is hij een journalist die in Sebastopol op de Krim poolshoogte neemt aan boord van de beroemde pantserkruiser Potemkin. Reizend door het 'Turkse rijk' ziet hij weinig heil in de pogingen aan om een moderne staat vorm te geven. 'Het Turkse volk is geen natie en wordt het nooit', noteert Kuyper.

Maar ook als wereldreiziger blijft Kuyper bovenal theoloog en belijdend gelovige. Religie was voor hem leidend, overtuigd als hij was van de gedachte 'dat er geen grondtrek is in het menselijk wezen die dieper dan de religie zijn bestaan tot de wortel beheerst'. Als wedergeboren christen bezag hij de wereld met de stellige overtuiging dat het christendom de enige ware godsdienst was. Vanuit datzelfde perspectief beziet Kuyper de plaatsen die hij bezoekt. Als hij over het Meer van Galilea vaart, het meer waar aan de oevers Jezus ooit de Bergrede uitsprak, raakt hij bevangen door 'de naam van Jezus, die van alle oevers om mij heen, en over de wateren waarover ik voortgleed, voor mij werd uitgeroepen.'

De televisieserie zoomt ook in op Kuypers ontmoeting met de islam. 'Het raadsel van de islam', zette Kuyper boven het hoofdstuk over de godsdienst. Niet zo vreemd, want het was voor hem moeilijk te verteren dat de islam bijvoorbeeld in Noord-Afrika het christendom uitermate succesvol had verdrongen. 'Zoals een zwerm sprinkhanen neerstrijkt op de boomgaard, om straks geen blad en geen bloesem aan de kaalgevreten twijgen over te laten, zo ook is door de Islam de christelijke gaard uitgeknaagd en geheel ontledigd', schreef Kuyper. Verwonderd constateert hij dat de islam 'met een veroverende stuwkracht' de enige ware religie onder de voet heeft gelopen.

Dezelfde wortels

Voor Kuyper zijn het christendom en de islam (en ook het jodendom) niettemin aan elkaar verwant, aangezien ze dezelfde wortels hebben. Toch vindt hij de islam beslist inferieur. 'Het kent geen wedergeboorte, het kent geen diepere opvatting van zonde', noteert hij. Bovendien vindt hij het een geloof dat kwalijk is voor vrouwen en 'geestelijke diepte' mist. Zelfs de profeet Mohammed was niet in staat om zijn eigen regels na te volgen, smaalt de gereformeerde denker op een bepaald moment. Zo hield hij er tegen zijn eigen verbod in meer dan vier vrouwen op na. 'Mohammed was een minnaar van het seksuele', stelt Kuyper fijntjes vast.

Ondanks al deze gebreken zouden christenen een alliantie kunnen vormen met moslims (door Kuyper steevast 'mohammedanen' genoemd). Kuyper voorziet een toekomstige clash tussen Azië en Afrika en de wereld van christendom en islam. De grote tegenstelling zal zijn, verwacht hij, die van het monotheïsme versus het polytheïsme en pantheïsme. Alle monotheïsten (joden, christenen en moslims) zullen het daarbij van elkaars steun moeten hebben.

Gerust is Kuyper niet. Bij veel moslims bespeurt hij anti-westerse sentimenten. En wanneer Azië een bondgenootschap sluit met 'de' islam, ziet het er volgens hem voor de christelijke wereld somber uit.

Van de grens van Europa tot de Moorse erfenis

De observaties van Kuyper, vinden de makers van de televisieserie, hebben een eeuw later niets van hun geldigheid verloren. De woorden die Kuyper schrijft over de Koptische kerk in Egypte kunnen evengoed nu genoteerd worden: 'Geen christelijke kerk die zo hard, zo bitter, onder bloedige vervolgingen heeft geleden als die in Egypte'.

De reisroute van Abraham Kuyper is onder te verdelen in acht etappes. Deze vormen de begrenzing van de acht afleveringen van 'Om de oude wereldzee':

Aflevering 1: De grens van Europa (Roemenië, Moldavië, Oekraïne)

Aflevering 2: Het Aziatisch Gevaar (Turkije)

Aflevering 3: Het Joodsche Probleem (Libanon en Syrië)

Aflevering 4: Het Heilige Land (Israël)

Aflevering 5: Het Raadsel van den Islam (Egypte en Soedan)

Aflevering 6: Arme man Europa (Griekenland en Sicilië)

Aflevering 7: De verdeelde Maghreb (Algerije, Tunesië, Marokko)

Aflevering 8: De Moorse erfenis (Spanje en Portugal)

'De oproeping tot het gebed', een illustratie uit het verslag van Abraham Kuyper van zijn reis rond de Middellandse Zee.

Deel dit artikel