Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kornelis Heiko Miskotte

Home

door Marijke Verduyn

'We gaan weer voorzichtig voetje voor voetje voort en spellen elk woord. Wordt het saai? Ge zult het niet licht saai vinden, als ge u zuiver hebt ingesteld, en hier dus geen grootsche, profetische verkondiging verwacht, maar onderwijs aangaande de praktijk der godzaligheid in het gewone leven; en gaat het om een verlichten en opluisteren van ons betoog, ge weet van overlang, dat wij dan liever een schoon vers aanhalen dan een mooi verhaaltje te vertellen, want als verháál is 'Ruth' ons al genoeg.'

Aldus Kornelis Heiko Miskotte (1894-1976) in zijn boek over Ruth. Miskotte zelf zou de hem hier toegemeten ruimte van ruim honderd regels waarschijnlijk een gotspe vinden. Zijn barokke geschriften rijgen de taal tot snoeren vol uitroepen en nevenschikkingen. Ook zijn aanhangers zullen dit bestek volstrekt onvoldoende achten: alleen al het 'Verzameld Werk' omvat tot nu toe elf forse banden met boeken, preken en dagboeken. En er zijn plannen voor nog meer.

In het huis van Miskotte te Voorst waren twee kamers met boeken: zijn 'vrouw' gevuld met theologische werken en zijn 'maitresse' met kasten vol literatuur. Miskotte had de gewoonte zijn boeken te strelen terwijl hij erover sprak.

De bijna eerbiedige verhalen over ontmoetingen met de oude meester kunnen vele bladzijden vullen. Tegelijk riep hij in de persoonlijke omgang ook sterke weerstand op. Men was vóór of tegen, een middenweg leek er niet.

Prof. dr. G.G. de Kruijf, hoogleraar ethiek in Leiden, ontmoette Miskotte zelf nooit maar promoveerde vijf jaar na diens dood als eerste op zijn werk. ,,Het raakt je of het raakt je niet. Ik viel er voor.''

Van wezenlijke betekenis noemt hij dat Miskotte het spreken over God corrigeerde door het begrip 'naam' te introduceren. ,,De bijbel getuigt niet van een opperwezen met eigenschappen, maar getuigt van een god temidden van andere goden, die allemaal pretenderen de hoogste macht te hebben, maar van wie die ene zich onderscheidt door zijn bijzondere geschiedenis met Israël. Zijn naam doet er dus wezenlijk toe. Hij wil niet gekend worden als opperwezen, maar aan zijn daden.''

Tegenover de dogmatiek als systematische leer zette Miskotte de bijbelse verhalen. In de traditionele theologie gold de bijbel wel als kennisbron, maar zocht men altijd naar een manier om dat verhalende boek te maken tot een sluitende geloofsleer. Miskotte was juist gefascineerd door het verhalende.

Zijn boek over Ruth heet 'Het gewone leven'. De Kruijf: ,,Voor de klassieke bijbeluitleg had dat boek christologisch belang: Ruth die via Obed en David de weg voor de messias effent. Bij Miskotte was het gewone leven zelf van theologisch belang: het primitieve, het verhalende is wezenlijk. Het Hooglied, Job, Ruth: juist al deze gewone, menselijke verhalen bergen basiservaringen van cultuur, leven en godservaring in zich.''

Miskotte had oog voor Gods bijzondere geschiedenis met Israël. Dat is nu vrij algemeen, maar was toen volkomen nieuw. Israël vertegenwoordigde eeuwenlang het oude geloof dat had afgedaan. Miskotte gaf het zijn rechtmatige plaats in de christologie terug. ,,Hij sprak zelfs over het schisma tussen kerk en Israël; daarmee gaf hij aan dat er een wezenlijke eenheid aan die relatie ten grondslag ligt.'

Ook in zijn voortdurend gesprek met literatuur en kunst was Miskotte anderen vooruit. Vondel, Kant, Goethe, De Genestet, Kafka: moeiteloos citeert hij hen en past hij hen in in zijn betoog. ,,Alles kon interessant zijn. De natuur, de literatuur, een schilderij. Hij dook erin en beleefde het op zichzelf als mooi, maar zocht ook altijd een verband met het hart van het christelijk geloof. Hij waardeerde het werk van Henriëtte Roland Holst zeer, maar benoemde dat dan als messiaans verlangen. Dat heeft - vanuit nu gezien - iets annexerends. Toch: de ontdekking van het Oude Testament, van Israël en van de cultuur zijn drie verrassende concentratiepunten die samenhangen met zijn correctie in de Godsleer.''

Miskotte promoveerde in 1932 op Het wezen van het jodendom. In 1938 publiceerde hij Edda en Thora, over heidendom en jodendom. Achteraf bezien ook een monument. Maar hij brak pas echt door via zijn preken toen hij predikant was in Amsterdam tijdens de oorlogsjaren. De laatste oorlogsjaren had hij een bijzondere opdracht voor het werk onder buitenkerkelijken in Amsterdam-Zuid.

In 1942 verscheen Bijbels ABC, waarin hij een aantal grondwoorden voor het verstaan van de Schrift uiteenlegt. En dat zijn geen woorden als schepping, verzoening, uitverkiezing of genade, maar naam, de daden, woord en weg.

Miskotte was vanaf het begin een 'rode dominee'; na de oorlog ging hij mee met de 'Doorbraak'. In 1946 richtte hij het tijdschrift In de Waagschaal op. Hoewel hij zelf nooit een dogmatisch systeem heeft willen bouwen, was hij in Nederland een van de belangrijkste verspreiders en verdedigers van het gedachtegoed van Barth.

De Kruijf: ,,Hij bewonderde diens systeem geweldig en het diende voor hem als achtergrond waardoor hij 'buiten kon spelen' en kon aanpakken wat hem fascineerde.''

In 1945 werd hij kerkelijk hoogleraar in Leiden. Uit deze tijd stamt zijn hoofdwerk Als de goden zwijgen.

De Kruijf: ,,Voor velen in zijn tijd was hij een brug naar de moderne theologie. En voor veel Nederlandse theologen een verbinding met mystieke, bevindelijke bronnen en met de cultuur waarin zij leefden. De bijbel staat centraal, je voelt de verbinding met de orthodoxe achtergrond, maar dan gaat het altijd verrassend een hoekje om. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor zijn spreken over de mens. Miskotte introduceert daar de begrippen heiden, jood en christen - respectievelijk het achternalopen van andere goden, het leven vanuit de moraliteit en het bestaan als gerechtvaardige zondaar. Maar voor Miskotte zijn dit niet drie soorten mensen, maar drie geestesstromingen in de cultuur. Heidendom is een oerkracht in het leven, zeker ook bij christenen. Dat is zo'n hoekje om.''

Miskotte heeft ongetwijfeld zijn sporen verdiend in de huidige gangbare theologie. Toch is Barth in het debat veel meer degene met wie men in gesprek is. Miskotte is immers vaak meer verkondigend dan argumenterend.

Ook de theologische student van nu lijkt niet meer zo te worden aangesproken door zijn werk. Die wil minder retoriek.

De Kruijf: ,,En ik moet bekennen: het wordt mij als ik hem lees ook wel eens te machtig. Maar bij mij was de klap vaak raak. Ik logeerde als kind wel eens op een boerderij. En als ik dan bij Miskotte lees over de mystiek van melkemmers aan de weg en over de blanke vaarten, dan weet ik wat hij bedoelt. Dat voel ik: dan stroomt er iets over en dat benoemt hij zo maar. Dat kom ik verder nergens tegen.''

Deel dit artikel