Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Kerken schakelen moderne kunst in

home

Jolanda Breur

Christelijke instellingen financieren kunst, kunstenaars gebruiken hun religieuze achtergrond of beleving openlijk in hun werk. Zelfs protestanten hebben het beeld ontdekt. Maar wat is religieuze kunst?

’De Samaritaan. Barmhartigheid nu’ heet de lopende kunstexpositie van de Protestantse Diaconie Amsterdam. De deelnemende kunstenaars die dit bijbelse thema verbeelden, staan niet bekend om hun religieuze kunst. Aan hun bijdragen komen ook nu niet per se religieuze symbolen te pas. Een moderne vorm van religieuze kunst?

De vraag levert een babylonische spraakverwarring op onder theologen en kunsthistorici. Moet deze kunst een religieuze ervaring opwekken bij de beschouwer of kreeg de kunstenaar die tijdens het maken? Staat, hangt of ligt dit kunstwerk op een gewijde plek of ook daarbuiten? Valt zowel een abstract schilderij als een ingeweven Maria onder de term? En dan hebben we het nog niet over de definities van kunst en religie.

Kunsthistoricus Joost de Wal rekt het begrip ’religieuze kunst’ ver op. „Je moet door een mist heen turen om te zien wat er gaande is. Het is veel makkelijker om over tweehonderd jaar terug te kijken en het te benoemen.”

Een kunstwerk is religieus als de kunstenaar het in die context zet, volgens De Wal. Toch zijn mensen die kunst maken vanuit hun geloof niet altijd de beste kunstenaars. „Er zijn heel wat beeldhouwende en schilderende dominees. Daar zitten goede tussen. Maar echte christelijke kunst vind je daar waar de onderlegde kunstenaar met levensvragen worstelt of een beeldtraditie opnieuw probeert vorm te geven. Het zijn dus niet de geloofsbevestigende katholieke kitschbeeldjes op het dressoir. Daar worden gelovigen niets wijzer van.”

Grensverleggende kunst in de kerk prikkelt, blijkt uit onderzoek gedaan in de jaren tachtig en negentig, zegt De Wal. „Het roept andere vragen dan de gangbare decoratie en dat kan verrijkend zijn. Meer dan het wandkleed achter de kansel met de bevestigende symbolen.”

De Wal ziet in het Westen belangstelling voor religie in de beeldende kunst toenemen. De wereld verandert snel en mensen zoeken houvast. Door confrontatie met andere culturen worden eigen wortels nog eens onder de loep genomen. „En die zijn christelijk.” Onafhankelijke kunstenaars gingen er de laatste decennia mee aan de slag. De Wal vindt het opvallend dat ’het verhaal’ of de figuratieve kunst hierin steeds meer een plaats krijgt.

„Het zijn creatieve zoektochten. Kunstenaars bepalen hun eigen positie in dat verhaal, als probeersel. Zo geven ze in alle vrijheid religieuze thema’s vorm. En daarmee overschrijden ze steeds meer grenzen, op het blasfemische af. Kijk naar de veertien moderne kruiswegstaties van die twee Tilburgse kunstenaars.” Op de vijfde statie torst Jezus in rode wielrenbroek het kruis met daarop de tekst ’Hier had uw advertentie kunnen staan!’. De Wal: „Kunstenaars overschrijden al zo lang en vaak deze grenzen, dat het bijna gewoon is. Waarom noemen we dit niet voluit de christelijke kunst van nu?”

Ook Wouter Prins, wetenschappelijk medewerker van het Museum voor Religieuze Kunst, ziet ’het verhaal’ terugkeren. Het museum in Uden heeft een omvangrijke collectie moderne religieuze kunst. Momenteel presenteert het een doorsnede hiervan in een tijdelijke tentoonstelling. Met onder meer werk van Marc Mulders. Hij was een van de eersten die in de jaren tachtig van de vorige eeuw figuratief gingen werken. Prins: „Het was toen in Nederland not done om religieuze onderwerpen te schilderen. In kunstkringen was religie verdacht, kunst moest autonoom zijn. En werken in opdracht van de kerk stond gelijk aan het tekenen van je eigen artistieke doodsvonnis.”

Moderne religieuze kunst wordt in het Westen geïnspireerd door een rijke, christelijke beeldtraditie, meent ook Prins. „Ze geeft commentaar op deze traditie en verrijkt daarom onze blik op deze kunst.”

Toch zijn er exotische invloeden te bespeuren. Elementen uit het hindoeïsme, boeddhisme en christendom worden soms ’volkomen door elkaar gegooid’, volgens De Wal. „Mensen hebben het gevoel dat er een grote, rode draad moet zijn. Die ene berg waarvan ieder zijn kant beklimt. Uiteindelijk komen we allemaal op dezelfde top uit.”

„Neem Rinke Nijburg. Een kunstenaar die in de christelijke traditie werkt, maar gefascineerd is door de vormen en het gedachtengoed van het hindoeïsme. Hij ziet een overeenkomst met het katholicisme. De zoetheid van de beelden- en Mariaverering lijkt op de emotionele omgang van hindoes met hun goden. En waarom zou je dat niet in één beeld vangen?”

Religieuze kunst bestaat zolang een religieuze praktijk bestaat en die is er nog wel even, denkt beeldend kunstenaar en christen Gijs Frieling (41). Wel ziet hij de kwaliteit het liefst fors omhoog gaan. „Je ziet aan de inrichting van kerken dat men geen gevoel heeft voor schoonheid. Als kunstenaar kijk ik vaak met gekromde tenen naar de hedendaagse decoratie in die gebouwen. De makers hebben geen binding met hedendaagse kunstenaars. Daar zou een religieuze gemeenschap geen genoegen mee moeten nemen. In de Renaissance waren de artistieke ambities van de kerk grenzeloos. Alleen de allerbeste kunst was goed genoeg. Dat is voor zowel de kunst als de kerk gunstig.” Maar Frieling betwijfelt of kunst momenteel prioriteit heeft voor kerken.

Omdat hedendaagse kunst veel omvat en er al zo veel over gesproken wordt, stelt Frieling voor om het terrein van de moderne religieuze kunst duidelijk af te bakenen. Deze kunst wordt in de context van de georganiseerde religie gebruikt, zoals iconen of altaarschilderingen. In andere gevallen verhouden de gebruikers of bezitters zich expliciet tot de religieuze inhoud. De werken kunnen dus niet anders dan religieus geïnterpreteerd worden. „Je moet de functie er wel aan af zien, anders kun je het begrip zo ver oprekken dat het betekenisloos wordt.”

Levert zo’n strak kader nog wel kunst op? „Ja, het kunstenaarschap is meer dan in alle vrijheid kunnen scheppen. Het idee van zuiver autonome, waardevrije kunst heeft zijn hoogtepunt gehad. Kunstenaars zijn vaker op zoek naar concrete doelen voor hun werk. In opdracht werken is geen schande meer.”

Frieling schilderde ooit een altaarstuk en de priester die hem deze opdracht gaf, volgde het werk op de voet. „Zijn opmerkingen gingen ver. Tot de maat van de onderlip van een opgestane Christusfiguur toe. Maar in het geval van religieuze kunst heeft de priester evenveel inbreng als de kunstenaar, dat is prima.”

Ook verbeeldde hij voor de Franciscanen een moment uit het leven van Franciscus. „Zij kwamen zelf met voorstellen. Een verademing na veel opdrachtgevers die wel geld maar geen idee hadden.”

Waar de afrastering van het moderne religieuze kunstterrein moet staan, wordt druk onderzocht. Voor de organisatoren van een symposium aan de Radboud Universiteit staat de beschouwer centraal. Op hun congres over kunst en religie volgend voorjaar weet religieuze kunst een gevoel van verbondenheid met het transcendente of goddelijke op te roepen. Kunst waardoor beschouwers zich deel van een groter geheel voelen. De vraag die deze dag centraal staat: moet dat goddelijke daarvoor in het kunstwerk zelf aanwezig zijn?

Joost de Wal: „Het is een bonte tijd voor kunst en religie. De een maakt expliciet religieuze kunst, de ander op een verhulde manier. Veel kunsthistorici negeren religie tegenwoordig omdat mensen en dus ook kunstenaars vragen over God en het hiernamaals niet meer op de aloude wijze beantwoorden. Alsof religie daarom niet meer zou bestaan. Onzin. Het christendom heeft nog steeds veel invloed op de westerse kunst. En dat zal voorlopig zo blijven.”

Lees verder na de advertentie
Man van Smarten (Christus in Amsterdam), Gijs Frieling, 1996. (Trouw)
(\N)

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.