Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ken jezelf en niet je brein

Home

Marc van Dijk Marc van Dijk

© Censuur
Vrije geest

De Duitse filosoof Markus Gabriel trekt ten strijde tegen wat hij noemt 'neurofetisjisme'. We gaan onszelf niet beter begrijpen door ons brein te bestuderen, stelt hij. Maar hoogleraar Peter Hagoort is niet overtuigd.

Wisselingen van de macht veroorzaken vaak wisselingen in het denken," zegt de Duitse filosoof Markus Gabriel tegen een bomvolle Nijmeegse collegezaal. "Toen president George Bush in 1989 aantrad, riep het Amerikaanse Congres 'het decennium van de hersenen' uit: de jaren negentig. De president riep alle overheidsdienaren en de bevolking van de Verenigde Staten op om zich 'de komende tien jaar met passende programma's, feestelijkheden en activiteiten' bezig te houden."

Het werd volgens Gabriel een sport om zo veel mogelijk termen en vakgebieden te verzinnen met 'neuro' ervoor, neurowetenschap, neuropsychologie, neurosofie. In Europa hebben we er gretig aan meegedaan - en nog.

Zo gretig dat we onze oude obsessie, eurocentrisme, het idee dat het westerse denken superieur is aan dat van de rest van de wereld, hebben verruild voor 'neurocentrisme': het idee dat het antwoord op elke vraag in het brein ligt. Of beter: in de bestudering van het brein. Honderden miljoenen worden er jaarlijks aan gespendeerd. Gabriel: "Ik noem dit continent daarom 'Neuropa'. En binnenkort komt er misschien weer een andere ideologische obsessie aan, houd de verklaringen van de nieuwe Amerikaanse president in de gaten. Het zal met Trump vast iets heel anders worden dan een decennium van de hersenen."

Lees verder na de advertentie
Wisselingen van de macht veroorzaken vaak wisselingen in het denken

Markus Gabriel

De zaal lacht. Gabriel is te gast bij discussieforum Radboud Reflects, en trekt hier op een doordeweekse avond met gemak 250 studenten en andere belangstellenden die twee uur aan zijn lippen hangen. Markus Gabriel (1980), hoogleraar kennistheorie aan de Universiteit Bonn, was bij zijn aantreden in 2009 de jongste hoogleraar filosofie in Duitsland ooit. Inmiddels heeft hij dertien boeken en meer dan honderd artikelen op zijn naam staan. Hij is een spraakwaterval en bespeelt de zaal als een cabaretier.

Maar ondanks zijn moordende tempo en hoge grapdichtheid is hij bloedserieus. Hij vindt ons 'neurofetisjisme' ronduit gevaarlijk. Het ontneemt ons het zicht op de werkelijkheid, omdat het in zijn ogen een ideologie is, een poging om de menselijke geest te vangen, in te bedden en te verklaren in één leidend, allesomvattend verhaal. Precies tegen die metafysische neiging is de auteur van 'Waarom de wereld niet bestaat' fel gekant.

Hij is een spraakwaterval en bespeelt de zaal als een cabaretier

Suïcide

Toegegeven: het neuro-denken is zo algemeen geworden, dat het nauwelijks meer opvalt. 'Wij zijn ons brein', klinkt het voortdurend in nieuwsberichten over onderzoeken die zouden aantonen dat we ons geen illusies moeten maken over onze vrije wil, omdat voorkeuren en gedrag bepaald worden door de bedrading en huishouding van onze hersenen en niet door onze eigen, bewuste beslissingen.

Sluipenderwijs verandert dit discours de manier waarop mensen over zichzelf en elkaar praten. Soms merk je ineens hoe ver dit proces gevorderd is. Op de uitvaart van iemand die suïcide had gepleegd, hoorde ik iemand fluisteren: "Hij miste een stofje in zijn hersenen".

Het was een opmerking waarvan ik schrok, maar die ik ook niet direct kon weerspreken. Het zou waar kunnen zijn, maar wat dan nog? Betekent het ontbreken van dat stofje dan dat deze daad onvermijdelijk was en definitief verklaard is? Waar laat dat ons, als nabestaanden?

Op de uitvaart van iemand die suïcide had gepleegd, hoorde ik iemand fluisteren: "Hij miste een stofje in zijn hersenen"

Neurocentrisme

Het neurocentrisme is een heel recente obsessie, vertelt Markus Gabriel. "In de jaren zeventig keken we nog massaal vanuit de psychoanalyse naar onszelf, zeg maar als Woody Allen. Daarna werden genen het belangrijkst. En nu het brein."

Het is best begrijpelijk dat we worstelen met ons bewustzijn, vindt Gabriel, omdat we leven in een kaal universum, waarin ons bewustzijn een uitzondering is. Dat voedt verlangens om dan maar het hele planetenstelsel als één groot bewustzijn te zien, of om de mens te omschrijven als een halve engel, van wie de ziel na het leven weer elders gaat vertoeven. Al deze opties wijst Gabriel snel, bot en vrolijk van de hand (hij heeft geen tijd en geen zin om er langer bij stil te staan). Hij concludeert dat het menselijk bewustzijn enkel aanwezig is bij het juiste samenspel van factoren (gezond lichaam en brein, goede omgevingsfactoren, enzovoorts).

Gabriel: "Wat we verder over de menselijke geest kunnen zeggen, is dat hij geest-afhankelijk is. Als ik natuurkundige deeltjes verkeerd begrijp, dan verandert dat niets aan die natuurkundige deeltjes. Maar wat als ik mijzelf geheel verkeerd zou begrijpen, bijvoorbeeld door te denken dat ik een supergoede tangodanser ben, terwijl ik in werkelijkheid een stijve hark ben? Ik zou naar Argentinië reizen en op de dansvloer iedereen wegjagen. Ik zou een narcistische gek worden, het zou mijn leven totaal veranderen. De natuurwetenschap houdt zich bezig met geest-onafhankelijke zaken. En kan zich dus maar in heel beperkte mate uitspreken over de geest."

In de jaren zeventig keken we nog massaal vanuit de psychoanalyse naar onszelf, daarna werden genen het belangrijkst. En nu het brein

Markus Gabriel

Cake bakken

Peter Hagoort, hoogleraar cognitieve neurowetenschap aan de Radboud Universiteit, op het podium om in discussie te gaan met Gabriel, is niet door hem overtuigd. "U verwijt ons, neurowetenschappers, dat wij een ideologische overtuiging hebben. Ik denk eerder dat sommige filosofen zélf ideologisch gemotiveerd zijn. U wilt koste wat kost de menselijke geest verheffen tot iets met een bewuste vrije wil en beslissingscapaciteit. Maar de redenen die wij mensen aanvoeren voor ons gedrag, zijn in veel gevallen niet de werkelijke oorzaken van ons handelen. Misschien lijken wij meer op die gestoorde tangodanser dan we willen toegeven."

Gabriel luistert aandachtig. "Neem bijvoorbeeld een onderzoek waarbij een aantal broeken op een rij hingen," gaat Hagoort verder. "Proefpersonen werd gevraagd om daar de broek uit te kiezen die hen het beste beviel. Een significant deel van de mensen koos voor de broek die helemaal rechts hing. De proefpersonen voerden allerlei redenen voor hun keuzes aan. Maar wat ze niet wisten, was dat de broeken volkomen identiek waren. Er zit kennelijk een bepaalde voorkeur in onze hersenen voor dingen die rechts hangen. Met andere woorden: de redenen die mensen zelf geven voor hun gedrag, zijn niet de werkelijke oorzaken. We moeten via neurowetenschappelijk onderzoek beter zicht krijgen op die ware oorzaken van ons gedrag, waar wij maar zeer beperkt toegang toe hebben."

Gabriel: "Maar als ik eieren en meel mix omdat ik een cake wil bakken, weet ik toch precies waar ik mee bezig ben? Laat me de boel omkeren. Niemand heeft ooit wetenschappelijk bewezen dat wij nooit op basis van redenen handelen. Dus ik heb geen reden om te geloven dat ik nooit handel op basis van de door mij opgegeven reden. Ik hoef niet te ontkennen dat mijn gedrag soms wordt beïnvloed door onbewuste processen in mijn hersenen. Ik hoef alleen te ontkennen dat dit mij en mijn gedrag geheel verklaart. Neurowetenschappers kunnen misschien Alzheimer leren begrijpen, maar ze begrijpen niets van het leven van een gezond menselijk wezen."

U wilt koste wat kost de menselijke geest verheffen tot iets met een bewuste vrije wil en be­slis­sings­ca­pa­ci­teit

Peter Hagoort

Gebruikersinterface

Na afloop gaat de discussie in veelvoud verder; beide sprekers krijgen vragen van kritische toehoorders. Markus Gabriel signeert zijn laatste boek ('Waarom we vrij zijn als we denken') en begeeft zich daarna in het naastgelegen studentencafé. Of hij afgeschermd wil worden, vraag iemand van de organisatie. "Ik wil nergens van afgeschermd worden", antwoordt hij.

Gabriel, aan de bar met een glas jus d'orange: "De reden waarom het gevaarlijk is om te veel te investeren in neurowetenschappelijk onderzoek, is de onjuiste rechtvaardiging die ervoor gegeven wordt. En die rechtvaardiging luidt: dat we onszelf er beter door leren kennen. Mensen gaan denken dat hun 'ik' niet meer is dan de gebruikersinterface van hun hersenen, die niets aan hun gedrag bijdraagt."

Zoals wanneer iemand een zelfmoord verklaart vanuit ontbrekende stofjes? "Inderdaad. Het kan zijn dat iemand suïcide pleegt vanwege een hersenziekte. Dat komt voor. Maar lang niet in alle zelfmoordgevallen is daar sprake van. Mensen doen het om allerlei redenen. Omdat ze zich schamen voor hun gedrag. Omdat ze eenzaam zijn. Of omdat ze de verkeerde overtuigingen hebben, zoals fundamentalistische terroristen. Ze geloven dat ze het juiste doen. Het probleem zit niet in de werking van hun brein, maar in hun ideeën. Specifieke kennis over het brein wordt veralgemeniseerd alsof ze een verklaring biedt voor allerlei verschijnselen die er volkomen los van staan. Daaraan herken je het ideologische karakter van het neurocentrisme."

De reden waarom het gevaarlijk is om te veel te investeren in neu­ro­we­ten­schap­pe­lijk onderzoek, is de onjuiste recht­vaar­di­ging die ervoor gegeven wordt

Markus Gabriel

Hallicunaties

Hij kucht en neemt een slok. Gas terugnemen is er nog lang niet bij, na een lange avond vol verbaal spektakel. "Ik heb zojuist geen bier besteld, maar een jus d'orange, omdat ik een beetje verkouden ben. Dat is een volstrekt geloofwaardige reden voor mijn gedrag. Zolang mensen mij niet belachelijk waggelend op een dansvloer aantreffen en zeggen: 'Markus, je bent geen tangodanser, je bent krankzinnig en je lijdt aan zware hallucinaties', heb ik geen redenen om argwanend te zijn over de beweegredenen die ik aanvoer voor mijn eigen handelen."

Lezing en discussie zijn gratis terug te luisteren via www.ru.nl/radboudreflects Vandaag in Letter & Geest Britse onderzoekster hekelt invloed neurowetenschap op opvoeding.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Wisselingen van de macht veroorzaken vaak wisselingen in het denken

Markus Gabriel

Hij is een spraakwaterval en bespeelt de zaal als een cabaretier

Op de uitvaart van iemand die suïcide had gepleegd, hoorde ik iemand fluisteren: "Hij miste een stofje in zijn hersenen"

In de jaren zeventig keken we nog massaal vanuit de psychoanalyse naar onszelf, daarna werden genen het belangrijkst. En nu het brein

Markus Gabriel

U wilt koste wat kost de menselijke geest verheffen tot iets met een bewuste vrije wil en be­slis­sings­ca­pa­ci­teit

Peter Hagoort

De reden waarom het gevaarlijk is om te veel te investeren in neu­ro­we­ten­schap­pe­lijk onderzoek, is de onjuiste recht­vaar­di­ging die ervoor gegeven wordt

Markus Gabriel