Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Joost Zwagerman: Zelfmoord moet moeilijk blijven

Home

Iris Pronk

Joost Zwagerman tijdens de uitreiking van de Gouden Ganzenveer in 2008 © anp

Schrijver Joost Zwagerman heeft in zijn woonplaats Haarlem zelfmoord gepleegd, zo maakte zijn uitgever dinsdagavond bekend. In 2005 vertelde de schrijver in een interview aan Trouw hoe zelfmoord zijn leven beïnvloedde.

'Zelfmoord moet moeilijk blijven'
Na een zelfmoord gaat alle aandacht uit naar de zelfmoordenaar, zegt Joost Zwagerman (41). In zijn boek 'Door eigen hand' laat hij nu direct betrokkenen en nabestaanden aan het woord.

Hij probeert zo min mogelijk te roken, zegt Joost Zwagerman in zijn woonkamer in de Amsterdamse Concertgebouwbuurt: "Maar bij dit onderwerp heb ik toch graag een sigaret in mijn hand."

Zelfmoord is geen gemakkelijke gespreksstof voor de schrijver, al formuleert hij soepel en reproduceert hij in rap tempo een 'waaier aan weetjes' over de gevolgen van een zelfverkozen dood.

Die zijn groot voor de kinderen van zelfmoordenaars. Zij hebben alleen al een 17 keer grotere kans om door zelfdoding om het leven te komen dan anderen.

Zelfmoordbibliotheek
Uit zijn lectuur -Zwagerman heeft inmiddels een flinke 'zelfmoordbibliotheek'- diepte hij ook andere statistische feiten op. Over dichters bijvoorbeeld, die van alle kunstenaars het meest vatbaar zijn voor het zelfmoordvirus: zij slaan 35 keer zo vaak de hand aan zichzelf als 'gewone' mensen.

Zijn vader en zijn beste vriend (Rogi Wieg) hebben geprobeerd zichzelf te doden; beiden hebben het overleefd. Sindsdien heeft Zwagerman zich verdiept in zelfmoord en de 'infectueuze werking' van dit fenomeen.

De gebeurtenissen klinken door in zijn werk: zo draait zijn laatste roman, 'Zes sterren' (2002), om de suïcide van de charmante windhandelaar oom Siem. En in zijn recente en alom geprezen poëziebundel 'Roeshoofd hemelt' (2005) laat Zwagerman een psychotische aspirant-zelfmoordenaar razen:

" [...] ik bid voor het volmaakte zelfverlies / het herhaald gebed blijft onverhoord / ik weet niet welke manier ik verkies / uit zoveel verlokkingen van zelfmoord [...]."

'Diepe naklank'
Nu is er ook 'Door eigen hand', een bundeling van (deels eerder in bladen gepubliceerde) essays en interviews die Zwagerman aan het onderwerp wijdde. Een belangrijk thema daarin is de 'diepe naklank' (de uitdrukking is van schrijver E. du Perron) van een zelfmoord in de levens van de nabestaanden.

Ook Zwagerman is blijvend beïnvloed door de pogingen van zijn vader en vriend: "Ik kan een cesuur in mijn leven aanbrengen, van voor die zelfmoorden en daarna."

"De mensen in mijn omgeving hebben het overleefd. Maar dat neemt niet weg dat bijvoorbeeld mijn moeder en ook mijn broer en ik 'in een andere toestand zijn geschokt', zoals Du Perron dat noemde."

Lees verder na de advertentie
[...] ik bid voor het volmaakte zelfverlies / het herhaald gebed blijft onverhoord / ik weet niet welke manier ik verkies / uit zoveel verlokkingen van zelfmoord [...]

Joost Zwagerman tijdens de opening van het DWDD Popup Museum in het Allard Pierson Museum (2015). © anp kippa

Of hij die toestand kan beschrijven? "Eén effect van een zelfmoord is dat je bepaalde loyaliteiten en verbintenissen -ouderschap bijvoorbeeld- niet meer als vanzelfsprekend ervaart", zegt Zwagerman. "Het vertrouwen in lotsverbondenheid, verbintenissen van het hart, loopt onherroepelijk averij op. Het is moeilijk, nee: onmogelijk om die onbevangenheid weer terug te krijgen."

Depressies
Als kind van een zelfmoordenaar wiens poging niet slaagde, weet de schrijver zich ook erfelijk belast: "Dat is een ander effect: dat je enige argwaan moet hebben tegen je eigen sombere momenten. Een zekere onverschilligheid jegens het leven kan erfelijk zijn; zit dat gen ook in mij? Of, nog ingrijpender: heb ik dat rare gen, tegen mijn zin, aan mijn kinderen doorgegeven?"

Zelfmoord heeft 'een licht egoïstische component', vindt Zwagerman, vanwege de ingrijpende gevolgen ervan voor de nabestaanden: "Je zou kunnen zeggen: eigen sores eerst. Nabestaanden ervaren een soort stempeling voor de rest van hun leven. Ze zijn geestelijk gebrandmerkt."

Natuurlijk wil de schrijver niemand het recht ontzeggen om zichzelf van het leven te beroven: "We hebben allemaal het recht om onszelf naar de knoppen te laten gaan. Maar tegenover dat recht wil ik de opgave plaatsen om de aspirant-zelfmoordenaar op andere gedachten te brengen."

Ander leven
Statistieken wijzen uit, zegt Zwagerman, dat de meeste mensen die een zelfmoordpoging overleefden, blij zijn dat ze er nog zijn. In zijn boek citeert hij ervaringsdeskundige Rogi Wieg: "De zelfmoordenaar wil niet dood; hij wil een ander leven." De doodswens van kandidaat-zelfmoordenaars kan, kortom, voortkomen uit een tijdelijke psychische gesteldheid. En daarom heeft hun omgeving volgens Zwagerman de plicht om hen in bepaalde gevallen tegen zichzelf in bescherming te nemen -als dat tenminste nog kan.

"Ik verklaarde me wel solidair met mijn beste vriend Rogi, maar niet met zijn doodswens", zegt de schrijver. "Snap je wat ik bedoel? Als ik dat had gedaan, dan had ik mezelf geen knip voor mijn neus waard gevonden. En achteraf heeft het misschien geholpen dat er mensen in zijn omgeving waren die niet met hem mee praatten, maar tegenspel boden."

Zwagerman levert in zijn boek kritiek op wat hij noemt de 'klaar met leven'-school van bijvoorbeeld Karin Spaink. Die beweert in 'De dood in doordrukstrip' (2001): "Niet alleen hebben mensen het recht om zich van het leven te benemen, ze hebben zelfs het recht om dit ten onrechte te doen."

Vergaande vorm van zelfmutulatie
Dat standpunt -dat ook wordt uitgedragen door ethica en VVD-politicus Heleen Dupuis- is iets te makkelijk, vindt Zwagerman: "Ik vind het ook een zelffelicitatie: kijk eens hoe vrijdenkend ik ben." Het standpunt heeft volgens hem iets dubbelhartigs: "Als iemand anorexia heeft, zichzelf mutileert, zijn vingers afhakt, dan vinden we dat we zo iemand tegen zichzelf in bescherming moeten nemen. Het zou heel wreed en onverschillig zijn om dat niet te doen. Maar bij zelfmoord, te beschouwen als de meest vergaande vorm van zelfmutilatie, valt die bescherming ineens weg. Dan zeggen we: je kunt de ander niet je eigen, dwingende gedachten over het leven opleggen, dat is bemoeizuchtig."

Rondom een kandidaat-zelfmoordenaar wordt het vaak heel stil, weet Zwagerman, want het is niet makkelijk om in de nabijheid te verkeren van iemand die zo vervuld is van levenswalg en zelfhaat. Berooft hij zich inderdaad van het leven, dan raken daarna zijn nabestaanden -veel meer dan na een 'natuurlijk' sterfgeval- in een sociaal isolement.

"Zelfmoord jaagt iedereen op de vlucht [...]. Alleen het woord al is taboe," zo ervaart een van de personages in Zwagermans roman 'Zes sterren'. "Het wordt een soort autoloze zondag om de nabestaanden heen", zegt de schrijver.

De 'zelfmoordlobby', die pleit voor een vrij verkrijgbare zelfmoordpil, moet volgens Zwagerman bestreden worden. Preventie van zelfmoordpogingen en bescherming van aspirant-zelfmoordenaars is nodig.

Zwagerman zegt het Andrew Solomon, schrijver van 'The Noonday Demon, An Atlas of Depression', na: "Zelfmoord moet moeilijk blijven."

De zelfmoordenaar wil niet dood; hij wil een ander leven

Deel dit artikel

[...] ik bid voor het volmaakte zelfverlies / het herhaald gebed blijft onverhoord / ik weet niet welke manier ik verkies / uit zoveel verlokkingen van zelfmoord [...]

De zelfmoordenaar wil niet dood; hij wil een ander leven