Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Joodse rollen met Hollandse taferelen

Home

Eline Veldt

Foto Joods Historisch Museum

Esterrollen vertellen het verhaal van de joodse koningin Ester. Het Joods Historisch Museum stelt een aantal exemplaren tentoon. Achter de kleine collectie schuilt een groot verhaal, met een Nederlandse tintje.

Wie lang naar de Esterrollen van Salom Italia kijkt, wordt er haast duizelig van. De Hebreeuwse letters die het verhaal van de joodse koningin Ester verbeelden, zijn omlijst met talloze planten- en bloemenmotieven, dierenfiguren, menselijke gedaanten in prachtige gewaden en landschapstaferelen met molentjes en koeien.

"Ik kan me voorstellen dat mensen daar tijdens de viering in de synagoge eindeloos naar hebben zitten kijken", zegt Mirjam Knotter, conservator van het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Nu zijn de rollen geliefde collector's items voor particulieren en musea, maar in de zeventiende eeuw waren het gewoon gebruiksvoorwerpen, persoonlijke objecten van rijke joden. "Dat kun je ook wel zien", zegt Knotter, "soms zijn ze een beetje verkreukeld, of er zitten vlekken op."

De Italiaanse graveur Salom Italia (1619-1664) maakte al zijn Esterrollen in Amsterdam, in opdracht van de joodse elite in de stad. "In de zeventiende eeuw konden joodse kunstenaars nergens beter zijn dan daar", legt Knotter uit. Anders dan in het zuiden van Europa, konden joden in Amsterdam openlijk uitkomen voor hun religieuze identiteit. Toch waren Italia's motieven om naar de Nederlanden te komen vooral commercieel, stelt ze. "In de Gouden Eeuw was Amsterdam hét centrum voor Hebreeuwse boekdrukkunst, bovendien was de gemeenschap Spaanse en Portugese joden in Amsterdam aanzienlijk."

Italia kon zich in de Nederlanden dus verheugen op veel opdrachtgevers. "Mensen waren bereid veel geld neer te leggen voor een exemplaar". De Esterrollen van Italia spraken de joodse gemeenschap destijds waarschijnlijk zeer aan. Zelf gevlucht voor de Spaanse inquisitie, konden de Sefardische joden zich in het vrije Amsterdam goed herkennen in het verhaal van de joodse koningin Ester.

Inmiddels zijn Italia's rollen verspreid geraakt over de hele wereld, in particulier bezit of als museumstuk. Voor de tentoonstelling 'The Triumph of Identity' is een aantal versierde Esterrollen tijdelijk terug in Amsterdam. In het prentenkabinet van het Joods Historisch Museum zijn zes van Italia's gedecoreerde rollen te zien. Achter de relatief kleine collectie gaat een groot verhaal schuil, ontdekten gastconservatoren en kunsthistorici Sharon Assaf en Emily Bilski.

Assaf en Bilski, beide afkomstig uit de Verenigde Staten, raakten gefascineerd door Italia's eigenzinnige maar ogenschijnlijk onsamenhangende mix van bloemen, planten, mensfiguren en landschapsscènes. Bijbelvaste kijkers zullen met enige regelmaat verhalende illustraties bij het verhaal van Ester herkennen, maar even zo vaak zijn er afbeeldingen die op het eerste gezicht niets met de joodse koningin te maken lijken te hebben. Want wat doen een Nederlandse molen of een weiland met koeien in een verhaal dat zich afspeelt in voorchristelijk Perzië? Assaf en Bilski vonden het antwoord.

De gastconservatoren vergeleken de decoratieve elementen in Italia's werk met destijds populaire Nederlandse prentencollecties, schilderijen en boekillustraties. Salom Italia lijkt zijn decoraties in veel gevallen haast letterlijk te hebben gekopieerd van zijn Nederlandse tijdgenoten. De overeenkomsten zijn treffend: sommige van Italia's landschappen lijken precies op prenten van Nederlandse meesters als Claes Jansz.

Via de opbouw en samenstelling van de tentoonstelling, hebben Assaf en Bilski geprobeerd de bezoekers uit te dagen om mee te zoeken naar overeenkomsten tussen Italia's eigen werk en zijn inspiratiebronnen. 'Triumph of Identity' toont dus niet alleen de Esterrollen, maar ook de Nederlandse prenten en tekeningen die als voorbeeld moeten hebben gediend. Stippellijnen op de muur verbinden de afbeeldingen met elkaar. "Op die manier zijn het een soort zoekplaatjes geworden", vertelt conservator Mirjam Knotter enthousiast. "Je ziet het mensen ook echt doen, met een zoekende blik in de vitrines."

Tegenwoordig zou Italia van plagiaat worden beschuldigd, maar in de zeventiende eeuw was daarvan geen sprake. In die tijd was het gewoonte om elementen van anderen over te nemen in eigen werk. In hun onderzoek concludeerden Assaf en Bilski dat Italia met het 'na-apen' blijk gaf van waardering en respect voor het werk van Nederlandse meesters en voor de samenleving van de Nederlanden als geheel. "Een joodse kunstenaar die het Nederlandse cultuurgoed met zo veel enthousiasme omarmt, is het toppunt van integratie", benadrukt ook Knotter.

Het speurwerk van Assaf en Bilski wijst uit dat de Nederlandse landschapstaferelen op Italia's rollen niet op zichzelf staan, maar destijds een actuele variant vormden op het traditionele Esterverhaal. Na een lange tijd van onderdrukking konden de in Zuid-Europa opgejaagde joden in Amsterdam eindelijk hun religieuze identiteit uiten.

De Sefardische gemeenschap werd in Amsterdam niet alleen geaccepteerd, ze genoot zelfs een zekere status. Als blijk van waardering van deze gastvrijheid, verweefde Italia het werk van Hollandse meesters met het verhaal van Ester en het triomferende Joodse volk. Knotter, trots over het nieuwe inzicht: "Voordat we dit wisten, waren de prenten van Italia ook al verrassend. Je dacht: 'Oh wat leuk, een mannetje, een landschap, een dingetje', maar dat bleven losse flodders. Nu is er echt een verhaal van gemaakt, ingebed in wetenschappelijk kunsthistorisch onderzoek."

De tentoonstelling 'The Triumph of Identity' is nog tot 3 juli te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam. De begeleidende geïllustreerde brochure van Assaf en Bilski is voor €9,95 verkrijgbaar in de museumwinkel.

Het bijbelboek Ester

Het bijbelboek Ester vertelt het verhaal van het mooie meisje Hadassah, dat door de Perzische koning Ahasveros wordt verkozen tot zijn bruid. Om koningin te kunnen worden, moet Hadassah haar religieuze identiteit verborgen houden; joden zijn niet geliefd in het rijk. Daarom neemt ze de Perzische naam Ester aan. Samen met haar oom Mordechai neemt Ester het op tegen de boze grootvizier van de koning, Haman, die plannen maakt om alle joden uit te roeien. Met gevaar voor eigen leven geeft Ester precies op het juiste moment haar joodse achtergrond prijs. De koning kiest haar kant en geeft Haman zijn verdiende straf.

De Joden herdenken nog ieder jaar dat Ester hun volk behoedde voor de ondergang. Het jaarlijkse Poerimfeest is daaraan gewijd. Tijdens de viering in de synagoge, wordt het Esterverhaal voorgelezen van een grote boekrol. Zo gebeurde het ook in zeventiende-eeuws Amsterdam. Aanwezigen die zich een eigen rol konden veroorloven, bijvoorbeeld een uit Italia's collectie, lazen vanuit hun bank mee met het verhaal.

Uitbundige feestrollen

'Gij zult geen godenbeelden maken, geen afbeelding van enig wezen boven in de hemel beneden op de aarde of in de wateren onder de aarde.' Traditioneel kent het jodendom een verbod op het afbeelden van God en andere levende wezens. Grote Thorarollen die in de synagoge worden gebruikt, zijn daarom nooit van dergelijke decoraties voorzien. Maar 'feestrollen' in particulier bezit, zijn over het algemeen aan minder strenge regels gebonden. Voorschriften uit de Thora hebben een hogere status dan oudtestamentische verhalen die alleen op feestdagen worden verteld, zoals Hooglied tijdens Pasen of Ester tijdens het Poerimfeest.

Juist de feestrollen van Ester zijn vaak uitbundig versierd. De precieze reden is moeilijk te achterhalen. "Wellicht hangt de rijke decoratie samen met de aard van het Poerimfeest", suggereert Jacques van Ruiten, specialist op het gebied van Israëlitische Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Poerim is een soort carnaval, er mogen allerlei dingen die normaal verboden zijn: de alcohol vloeit rijkelijk en iedereen gaat gek verkleed."

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie