Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Johannes Bax heet eindelijk Van Voren

Home

Wendelmoet Boersema

Bijna een kwarteeuw strijdt Robert van Voren tegen het politiek misbruik van psychiatrie. De algemeen secretaris van het Geneva Initiative on Psychiatry begon als student met koerierswerk voor de dissidentenbeweging in Rusland. Uit die tijd dateert zijn pseudoniem Van Voren, dat sinds enkele weken zelfs in zijn paspoort prijkt.

Vladimir Boekovski, een van de bekendste Russische dissidenten in de jaren zeventig, kwam met het idee. Van Voren was via correspondentie met hem bevriend geraakt. ,,Hij wilde dat ik me na mijn studie geschiedenis als westers correspondent in Moskou zou vestigen. Dan kon ik fungeren als doorgeefluik voor samizdat, de publicaties van de dissidenten.'' Daarom nam Van Voren zijn pseudoniem aan, maar van het correspondentschap kwam niets. Onder leiding van de toenmalige KGB-chef Andropov begon Rusland vlak voor de Olympische Spelen van 1980 in Moskou een grote 'schoonmaakactie' onder de dissidenten. ,,Het politbureau heeft letterlijk besloten hen te liquideren'', aldus Van Voren. ,,Een vriend belde me op en zei: 'Als je ons nog wilt zien, moet je snel zijn'.'' Vanaf die tijd reisde Johannes Bax, zoals Van Vorens echte naam luidt, regelmatig als toerist naar de Sovjet-Unie. In zijn koffers voedsel en kleren voor de politieke gevangenen, die waren opgesloten in psychiatrische klinieken. Op de terugweg nam hij op diarolletjes -die eruit zagen als ongebruikt- informatie mee terug. ,,Een simpele truc, maar het is nooit ontdekt.'' Voor dissidenten als Sacharov, Grivnina en Martsjenko was begin jaren tachtig de groep van zo'n twintig Europese koeriers, waartoe Bax behoorde, de belangrijkste verbinding met het Westen.

Onder de naam Van Voren publiceerde Bax artikelen in de Nederlandse media en ijverde bij parlementsleden voor de dissidentenzaak. Ook zijn Russische vrienden kenden hem als Van Voren, om te voorkomen dat ze zijn echte naam prijs zouden geven na een arrestatie.

De laatste Russische dissidenten werden begin jaren negentig vrijgelaten uit de psychiatrische klinieken. Van Voren verbreedde zijn werkterrein naar de meer 'algemene' misstanden in de psychiatrie. ,,In de voormalige Sovjet-Unie is de toestand onveranderd'', zegt hij. Nog steeds trekken de architecten aan de touwtjes van de theorie van 'sluipende schizofrenie', de in de jaren vijftig ontwikkelde diagnose waaronder veel andersdenken in de klinieken verdwenen. ,,Een van hen, Georgi Morozov, die al dertig jaar het Instituut voor Forensische en algemene Psychiatrie in Moskou leidt, moet nog steeds alle promoties goedkeuren.''

Sommige oud-dissidenten namen het Van Voren kwalijk dat hij nu met het Geneva Initiative on Psychiatry seminars en nascholing organiseert voor psychiaters, die vroeger andersdenkenden schizofreen verklaarden. ,,Maar die sovjetpsychiaters vonden mensen die hun familie, baan en leven op het spel zetten voor een politieke overtuiging, echt gek'', stelt Van Voren mild. ,,Je loopt toch ook niet met je kop tegen een betonnen muur?''

Alleen in landen als Tsjechië, Polen, Hongarije en ook Georgië is de laatste jaren iets veranderd. ,,Daar nemen jongeren het roer over. Er ontstaat wat we hier extramurale zorg noemen, zoals dagopvang waar de dokters openstaan voor de gevoelens van patiënten.'' In Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland worden patiënten daarentegen als vee behandeld, weet Van Voren. Hersenoperaties op schizofrenen komen in Oekraïne nog steeds voor. Moderne literatuur over psychiatrie, zoals de uitgeverij van de stichting in Kiev publiceert, is op veel universiteiten verboden.

Een paar jaar geleden noemde Van Voren de (post)sovjetmaatschappij in een interview 'wanstaltig' en 'geestesziek'. Nog steeds staat hij achter die typering. ,,Mensen nemen absoluut geen initiatief. Ze zijn onveranderd bang voor psychiatrisch patiënten, het liefst sluiten ze ze allemaal op. De voormalige Sovjet-Unie is een gigantisch gebied zonder enige controle op de kwaliteit van de zorg. Psychiatrie is een spiegel van die samenleving; het geeft een harder, maar zeker geen vertekend beeld.''

Voorbeelden heeft hij te over. Die gesloten kliniek bij Petersburg, waar geen warm water was. Talloze gevallen van corruptie, waarbij psychiaters tegen betaling een lastige huurder of echtgenoot geestesziek verklaren. Of een drugspreventieprogramma in Litouwen, waarbij iedere scholier met een spoortje softdrugs in zijn urine meteen drie maanden gedwongen in een kliniek werd opgenomen. ,,Dat is kennelijk wat de bevolking wil. Alleen de acceptatie van geestelijk gehandicapten en kinderen met Down-syndroom is groter geworden.''

Het nieuwste project van de stichting richt zich op China, waar de psychiatrie nog steeds wordt misbruikt voor politieke doeleinden. ,,We hebben bewijsmateriaal van Britse onderzoekers dat andersdenkenden daar systematisch en op grote schaal in klinieken verdwijnen. Via de rechter, of omdat ze bijvoorbeeld lid zijn van de Falun-Gongsekte. De diagnose luidt hetzelfde als destijds in de Sovjet-Unie: sluipende schizofrenie. Geen wonder, want hun psychiatrie is geënt op de Moskouse school.'' Volgens Van Voren gaat het om tienduizenden mensen.

Hij kan zich niet voorstellen dat hij ooit ander werk zal doen. Nooit heeft hij overwogen afstand te doen van zijn pseudoniem, zoals collega-actievoerders deden eind jaren tachtig. Ook al wist de KGB sinds 1983 al van zijn dubbelrol, na zijn arrestatie. ,,Maar daarna hebben ze me geen visum onder de naam Bax geweigerd, alleen had ik altijd een slurf KGB'ers achter me aan.''

Johannes Bax bestaat nu alleen nog voor de verzekering en de bank. Zijn kinderen (wel kleine Baxjes), vrouw, familie en vrienden kennen hem als Robert. Een brief aan de koningin was nodig om de naam Van Voren in zijn paspoort te krijgen. ,,In uitzonderlijke gevallen kan dat. Nu is mijn handtekening eindelijk rechtsgeldig. En nooit meer problemen met legitimeren'', grapt hij. ,,Ik ben opgegroeid met pseudoniemen. Van Voren was de schuilnaam van mijn oom in de oorlog. Mijn ouders werkten destijds ook onder pseudoniem als koerier en dragen die naam nog. Ik zie ook geen breuk tussen het werk dat ik vroeger deed en wat ik nu doe. Als het nodig is, zou ik weer een pseudoniem nemen.''

Deel dit artikel