Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Jij bent toch Joods?

Home

SOFIE MESSEMAN

'De Wertheims' laat zien hoe Joden langzaam werden uitgestoten

Toen Silvia Tennenbaum in 1981 haar familiekroniek 'De Wertheims' uitbracht, werd het boek nauwelijks opgemerkt, noch in haar eigen land Amerika, noch in Duitsland, waar ze in 1928 werd geboren en tot haar achtste woonde. Meer dan dertig jaar later groeide het verhaal van haar familie alsnog uit tot een bestseller.

De schrijfster heeft haar vier generaties omspannende boek gedistilleerd uit talloze familieverhalen. Maar ze schreef het pas toen de oudere generatie overleden was: "Anders had ik ongetwijfeld vijanden gemaakt."

De roman begint met een goed gedocumenteerde schets van de hoge burgerij waartoe de Wertheims behoren. Moritz Wertheim drijft anno 1913 een winstgevende stoffenhandel. De familie woont in een grote villa in Frankfurt en beschikt over dienstmeisjes, een kok, een gouvernante en een chauffeur. De Wertheims zijn geen orthodoxe joden, al vieren ze wel de Joodse feestdagen en de sabbat. Verder is de familie sterk geassimileerd; ze spreken geen Jiddisch, maar Duits. "De jongens werden gewaarschuwd niet met hun handen te praten, zoals Ostjuden deden, Joden uit Oost-Europa."

Joods zijn ze vooral in de ogen van anderen. Al in 1913 wordt een van de broers door een toevallige passant uitgescholden voor 'Jodenzwijn', en al in 1918 wordt de jonge Emma tijdens een zomerkamp door de leidster op haar Joodsheid aangesproken, waarna al haar vriendinnen haar laten vallen. Emma ontwikkelt zich vervolgens als iemand die resoluut haar wortels afzweert. Ze verlooft zich zelfs met een Pruisische officier, lid van een klasse die bekendstond om haar antisemitisme. De bruiloftsscène waarin de moeder van de officier een antisemitische scheldtirade afsteekt, blijft je lang bij.

Tennenbaums aanpak om het antisemitisme in kleine, trefzekere voorvallen binnen te laten sijpelen, die aanzwellen naarmate de jaren verstrijken, is bijzonder overtuigend. Daarbij laat ze de 'grote' geschiedenis heel fraai samenvallen met het 'kleine' familieverhaal. De moord in 1922 op de Duits-Joodse minister Walther Rathenau vindt zijn weerklank in antisemitische gesprekken die de familie opvangt. Bruinhemden verzuren al in de jaren twintig het leven op straat, later groeien de relschoppers uit tot een georganiseerde macht waarvoor iedereen doodsbang is.

Tennenbaum heeft zich bovendien uitstekend ingelezen in diverse milieus: via Andreas loodst ze ons de homoscene binnen, met Lene betreden we bohèmekroegen en met kunstverzamelaar Edu bezoeken we tentoonstellingen van expressionisten en het Bauhaus. Uit de mond van de communistische Eva leren we alles over de toenemende ongelijkheid tussen arm en rijk. Ook hier werkt de koppeling van de grote maatschappelijke stromingen aan de kleine familiegeschiedenis erg goed.

Dat de toestand voor de Duitse Joden steeds penibeler werd, is bekend. Maar door de reactie van elk afzonderlijk familielid weer te geven brengt Tennenbaum de situatie heel geloofwaardig in beeld. Oom Edu, lucide als altijd, neemt al in 1933 de wijk naar Zürich. Ook Lene emigreert naar Amerika. Anderen, zoals Andreas of Jacob, laten de geschiedenis op haar beloop - ze zijn te bang of te moedeloos om nog te vechten. Heel schrijnend is het verhaal van Caroline, de moeder van Lene, die letterlijk gek wordt. Of dat van angst is, laat Tennenbaum in het midden, maar ze suggereert het wel.

Wie achterblijft, komt terecht in getto's en kampen. Als die eenmaal in beeld komen, lijkt het trouwens of er bij de schrijfster een soort vermoeidheid optreedt. Ze begint het af te raffelen en presenteert feiten die de personages zelf nog niet bekend waren. Daardoor krijgt het verhaal iets van een relaas achteraf waaruit de bevlogenheid is weggeëbd.

De vergelijking met 'Buddenbrooks' van Thomas Mann, die op het boekomslag prijkt, is sterk overtrokken. Natuurlijk gaat ook die roman over het verval van een familie. Maar stilistisch reikt Tennenbaum, ondanks haar vele verdiensten, niet eens tot aan Manns middel.

Silvia Tennenbaum: De Wertheims. (Yesterday's Streets) Vertaald door Josephine Ruitenberg en

Emmy van Beest.

Nieuw Amsterdam, Amsterdam; 574 blz. euro 24,95



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie