Janneke Stegeman theoloog van het jaar: 'Ik houd van conflict'

home

Gerrit-Jan Kleinjan

Theoloog Janneke Stegeman © Werry Crone
Theologie

Ze is van mening dat God veel meer is dan een 'witte man': Janneke Stegeman is vanavond verkozen tot theoloog van het jaar tijdens de Nacht van de theologie. Stegeman licht samen met de andere twee genomineerden haar visie op geloven en denken toe.

'Ik houd van conflict'
Ze zegt: Veel christenen gaan conflict uit de weg. "In de kerk worden discussies veelal gesmoord om de lieve vrede maar te bewaren. Alles moet mooi en glad zijn. Iedereen moet het eens zijn met elkaar. Het christendom is veel te bang voor conflict."

Aan het woord is Janneke Stegeman. Ze lacht: "Ik ben driftig. Ik houd wel van conflict. Dat is een situatie die om creativiteit vraagt. Conflict is vaak de motor van een traditie."

De theologe praat graag en veel over macht en onmacht, recht en onrecht, wit en zwart, gender en seksualiteit. Ze richt haar pijlen veelvuldig op de 'witte' en 'heteroseksuele mannen'. Zij zouden de dienst uitmaken en de normen bepalen in de theologie. 'Niet alleen heeft God een piemel, je moet ook over een dergelijk aanhangsel beschikken om zinnig over God te kunnen praten', zei ze ooit tijdens een lezing in Utrecht.

Lees verder na de advertentie
In de kerk worden discussies veelal gesmoord om de lieve vrede maar te bewaren. Het christendom is veel te bang voor conflict

De theologie heeft problemen met li­cha­me­lijk­heid en wat afwijkt van de heteroseksuele norm

"De theologie heeft problemen met lichamelijkheid en wat afwijkt van de heteroseksuele norm", zegt Stegeman nu. "Theologie gaat over alle facetten van het menselijke leven. Ook over lichamelijkheid en seksualiteit. Dat komt nu normatief aan de orde. De Bijbel wordt zó vaak prescriptief gelezen. Neem homoseksualiteit. De moeizame omgang daarmee is veeleer een cultuur die gegroeid is dan een voorschrift uit de Bijbel."

Toen de protestantse kerkleider Arjan Plaisier onlangs stelde dat het onverstandig is om de verschillen tussen het kerkelijke huwelijk van homo's en hetero's opnieuw ter discussie te stellen, reageerde Stegeman furieus. 'Binnenkort schrijf ik een stuk: waarom ik geen christen wil zijn', schreef ze op haar facebookpagina. En: 'Die christelijke angst voor conflict. Hoe kun je dat nu belangrijker vinden dan recht doen aan mensen?'

Christenen hebben de verhalen uit de Bijbel 'te mooi, te af en te perfect' gemaakt

Volgens Stegeman, gepromoveerd op de rol van conflict in de ontwikkeling van religieuze traditie, hebben christenen de verhalen uit de Bijbel 'te mooi, te af en te perfect' gemaakt. "Het gaat vaak over de goede God, de inspirerende Heilige Geest en de lieve Jezus. De manier waarop we de Bijbel lezen, laat de spanning eruit. De veelkleurige jas van Jozef, bijvoorbeeld, kan ook gelezen worden als een jurk. Wat zegt dat over genderrollen? Het christendom heeft hoekjes en gaatjes die niet meer zo bekend zijn. Daar wil ik het juist over hebben. Religie gaat voor mij over bevrijding."

Volgens Stegeman is God genderoverstijgend. "De vijfde kruiswond van Jezus - die in zijn zij - wordt in sommige tradities binnen het christendom gezien als een geboortekanaal. En wist je dat Jezus ooit ook is afgebeeld met borsten die melk geven? Er zit veel meer ruimte in de traditie dan veel mensen denken."

Janneke Stegeman (35) promoveerde in 2014 en is Oud-Testamenticus. Ze werkt onder meer bij debatcentrum De Nieuwe Liefde in Amsterdam.

Ik ben niet zo voorzichtig met wat ik zeg. Ik heb geen schroom voor de kerk of mijn geloof

'Alles van beneden moet wel van boven komen'
Hij heeft in ieder geval zijn leeftijd en hipster-uitstraling mee. Pim Brouwer (30) buit het zoveel mogelijk uit dat hij niet past in het beeld dat veel mensen bij een dominee hebben. Zo stond hij, toen hij net begon als predikant, op een open buurtpodium in Utrecht om zijn kerkelijke gemeente voor te stellen.

"Wij zijn gespecialiseerd in levensvragen. We bestaan al tweeduizend jaar, zei ik." Brouwer, enthousiast: "Ik ben niet zo voorzichtig met wat ik zeg. Ik heb geen schroom voor de kerk of mijn geloof."
Pim Brouwer is nu twee jaar predikant in Utrecht, een stad waar hij meteen na zijn studie aan de slag ging.

Plannen om theologie te studeren had Brouwer aanvankelijk helemaal niet. Hij begon aan een opleiding theaterdocent. Dat lag hem toch niet, zo bleek. Toen hij tijdens een kerkdienst de voorganger hoorde spreken over 'werken in Gods koninkrijk' raakte dat iets bij hem. "Dat wil ik wel doen, dacht ik. Na een tijdje was ik eruit. 'Heer, ik ga theologie doen', heb ik gebeden. 'Als u andere plannen hebt, dan graag voor augustus'." Hij hoorde niets. Zijn theologische kennis deed hij op in Leuven en Utrecht.

Tijdens de studie sloeg de twijfel wel eens toe. Is het allemaal wel waar? Hij kwam op een tweesprong. "Is het onzin en gooi ik alles weg, of zeg ik: het past niet binnen menselijke kaders, dus moet het wel iets hogers zijn?" Hij koos voor het laatste. "Dit inzicht bracht me relativering van mijn eigen vermogens. Als God binnen de kaders zou vallen van wat ik kan beredeneren, dan zou het een eigen bedenksel zijn", zegt hij.

Geleidelijk aan kwam hij erachter dat een baan als predikant wel wat voor hem zou zijn. Een beroep waarin hij ook zijn liefde voor het theater terug zag. "Die vond ik terug in de liturgische vormgeving." Uiteindelijk is hij terechtgekomen in Utrecht, waar hij een gemeente leidt met zo'n driehonderd actieve leden. Zijn kerkgebouw doet ook dienst als buurtcentrum, waar Brouwer ook betrokken is bij de wekelijkse voedselbank.

Tijdens zijn studie theologie sloeg de twijfel wel eens toe. Is het allemaal wel waar?

Pim Brouwer © Werry Crone

Inmiddels is hij er wel aan gewend dat hij in de stad vaak moet uitleggen wat het christelijke geloof betekent voor hem. "Je moet er niet vanuit gaan dat het christelijke verhaal vanzelf spreekt. Het is natuurlijk ook een raar verhaal. Dat een timmerman van tweeduizend jaar geleden van belang is voor ons leven? Leg dat maar eens uit! Ik weet wel dat het mij kracht geeft en perspectief op een beter leven. In de Bijbel word ik geconfronteerd met zaken die groter zijn dan ik. Harry Kuitert zei ooit dat alles van boven van beneden komt. Ik draai het om. Alles van beneden, moet wel van boven komen."

Pim Brouwer (30) is predikant in Utrecht. Hij studeerde theologie aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven en aan de Protestantsche theologische Universiteit in Utrecht. Daarnaast was hij betrokken bij het initiatief Dominee 2.0 van jonge dominees.

Ik kijk als theoloog naar het effect van het geloof. Wat gebeurt er als je een God aanbidt?

'Mannen zijn een soort God'
Of God bestaat? Peter-Ben Smit haalt zijn schouders op. "Dat is een overgewaardeerde vraag", zegt hij. "De vraag is voor mij niet: bestaat God of bestaan er goden. Ik kijk als theoloog naar het effect van het geloof. Wat gebeurt er als je een God aanbidt? Welke gevolgen heeft dat? Dat is al genoeg. Voor de maatschappij is het niet relevant of een God bestaat. Het gaat erom waarom mensen erin geloven."

Voor alle duidelijkheid: onder goden verstaat Smit (36) niet alleen hogere machten aan gene zijde van het waarneembare. Hij doelt daarmee ook op 'goden' in overdrachtelijke zin: zaken als geld, schoonheid en carrière-idealen. Tegelijk gelooft hij in 'een werkelijke' God en hoopt hij dat die er ook echt is.

Smit: "Zodra je iets als goddelijk benoemt, krijg je op tafel wat voor zin het geeft aan iemands leven of aan een groep. Je ontmaskert als het ware, legt de eigenschap van iets bloot." In zekere zin is het een woordspel, zegt Smit over wat hij doet. "Maar zo kun je er wel achter komen wat de waarden in een maatschappij zijn."

Neem de manier, gaat hij verder, waarop mannelijkheid wordt gewaardeerd. "De vraag of we minder mannen nodig hebben in bijvoorbeeld de top van bedrijven of politiek wordt nooit gesteld. Wel of er meer vrouwen bij moeten en of dat wenselijk is. De man is een normatieve figuur in onze samenleving. De man is een soort verstopte God. De vraag is welke gevolgen het heeft als een specifiek beeld van mannelijkheid de norm is voor leiderschap."

Volgens Smit kan het verhelderend zijn om te kijken naar oude teksten. Hijzelf kijkt in zijn onderzoek onder meer naar de manier waarop mannelijkheid en leiderschap in het vroege christendom werden vormgegeven.

"De teksten van tweeduizend jaar oud houden ons een spiegel voor. Doordat je een beter begrip krijgt van die periode, merk je dat een notie als mannelijkheid heel anders ingevuld kon worden. Centraal is in het vroeg-christelijke menselijkheidsideaal de waardigheid van iedereen en de mogelijkheid van iedereen om volop mee te doen. Dat gold ook voor gemarginaliseerden - destijds naast vrouwen ook slaven. Dat relativeert wat we nu als normaal vinden. Het daagt uit om kritisch naar de kerk en de maatschappij van nu te kijken."

De teksten van tweeduizend jaar oud dagen ons uit om kritisch naar de kerk en de maatschappij van nu te kijken

Peter-Ben Smit © Werry Crone

Smit is oud-katholiek, een klein kerkgenootschap dat in Nederland ongeveer vijfduizend leden telt. Oud-katholieken kennen vrouwelijke geestelijken, en inzegeningen van relaties van hetzelfde geslacht - zaken waar verschillende andere geloofsgemeenschappen moeite mee hebben.

"Het lijkt dat ik een voor kerkelijke begrippen liberaal standpunt huldig, maar daar zit juist een vroeg-kerkelijk omgang met de traditie achter. Houd je je in een traditie vast aan wat er is, of is het iets dat zich ontwikkelt, is het iets dat je doorgeeft en waar je je telkens op bezint? Verschillende zaken in de traditie, bijvoorbeeld de rol die vrouwen spelen, betekenen nu iets anders dan vijfhonderd of duizend jaar geleden."

Peter-Ben Smit (36) was op zijn 31ste een van de jongste hoogleraren theologie van Nederland. Hij is drie keer gepromoveerd en bijzonder hoogleraar Oude katholieke kerkstructuren in Utrecht, Universitair docent Nieuwe Testament aan de Vrije Univerisiteit in Amsterdam en pastoor in de Oud-Katholieke Kerk.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
In de kerk worden discussies veelal gesmoord om de lieve vrede maar te bewaren. Het christendom is veel te bang voor conflict

De theologie heeft problemen met li­cha­me­lijk­heid en wat afwijkt van de heteroseksuele norm

Christenen hebben de verhalen uit de Bijbel 'te mooi, te af en te perfect' gemaakt

Ik ben niet zo voorzichtig met wat ik zeg. Ik heb geen schroom voor de kerk of mijn geloof

Tijdens zijn studie theologie sloeg de twijfel wel eens toe. Is het allemaal wel waar?

Ik kijk als theoloog naar het effect van het geloof. Wat gebeurt er als je een God aanbidt?

De teksten van tweeduizend jaar oud dagen ons uit om kritisch naar de kerk en de maatschappij van nu te kijken