Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

James Turrell sublimeert Nederlands licht

Home

ROBBERT ROOS

De krater is permanent te bezichtigen in het Schapenatjesduin tegenover Paviljoen de Wittelaer ter hoogte van de Machiel Vrijenhoeklaan in Kijkduin. De tentoonstelling in Stroom duurt t/m 19 januari, Spui 193-15, Den Haag, wo t/m zo 12 tot 17 uur. Catalogus ¿50,-.

James Turrell (1943, Los Angeles) biedt ons de hemel als een godsgeschenk aan. In het midden van de krater van gras in de Schapenatjesduinen staat een ligbank van Frans zandsteen waarop wij ons neer kunnen vleien om te kijken. Met een soepele beweging werpt Turell zijn lichaam op de naar beneden toe schuin aflopende plaat, legt zijn nek op een steuntje en gooit zijn hoofd naar achteren. In complete rust staart hij naar de lucht, die door de randen van de krater tot een koepel wordt gesublimeerd. Tevreden richt hij zich na enige tijd weer op. Zijn Hemelse Gewelf is af.

Voor Turrell is het kunstwerk in de Kijkduinse duinen een prachtige generale repetitie voor een project waar hij al twintig jaar aan werkt: het ombouwen van een uitgewerkte vulkaan in de woestijn van Arizona - de Roden Crater - tot een observatiestation van licht en lucht. Na jaren van voorbereidingen, fondswerving en het regelen van vergunningen is dit jaar eindelijk met de bouw begonnen. “In Roden Crater komt eenzelfde soort ruimte als in Kijkduin. Je zou het project hier dus een voorstudie voor Arizona kunnen noemen, maar eigenlijk is ieder kunstwerk een voorstudie voor het volgende. Maar het is waar, dit soort kansen krijg ik zelden.”

Grijs licht James Turrell kwam in 1976 - ten tijde van zijn solotentoonstelling in het Stedelijk Museum - voor het eerst in aanraking met het door hem geliefde Nederlandse grijze licht. “Ik liep door de duinen bij Scheveningen en werd gefascineerd door het prachtige grijze licht, dat als een mist de ruimte omsloot. Normaal gesproken werkt zo'n krater alleen als je hem op grote schaal uitvoert, maar door het grijze licht kan het ook op de kleine Nederlandse schaal.”

“In Nederland lijkt de lucht heel dicht bij je. Het is een intieme hemel. Met de krater proberen we haar nog dichter bij de kijker te krijgen. Als je naar de Sahara, Marokko, Zuid-Afrika of Arizona gaat, heb je van die enorme vlakten met grote imposante luchten, heel monumentaal. Je kunt er ook veel verder kijken dan op bijvoorbeeld de oceaan. Daar is het water meestal een beetje heiig, waardoor de lucht beslotener is. Alleen als wij in Arzona droge sneeuw hebben, wat maar een paar dagen per jaar is, is de lucht bijna net zo grijs en intiem als in Nederland. Dat waren de enige dagen dat ik proeven kon nemen voor de installatie in Kijkduin.”

Het lijkt de laatste jaren alsof Turrell alleen nog maar bezig is met zijn Roden Crater-project, maar dat is schijn. Over de hele wereld maakt hij installaties in musea en galeries. De De Pont Stichting in Tilburg bezit bijvoorbeeld een aantal lichtprojecties van de kunstenaar. Toch werkt Turrell het liefste in de buitenlucht. “Buiten werken geeft de meeste voldoening, maar het is het moeilijkste dat er is. Schijn een zaklantaarn in de buitenlucht en er gebeurt niets. Schijn hem in een grot en er gebeurt van alles. Als je binnen werkt, heb je de referentie van de ruimte. Er is iets gedefinieerds om mee aan het werk te gaan. Buiten moet je alle voorwaarden zelf scheppen. Maar het is fantastisch als het je dan lukt om de lucht over te laten overkomen als een gewelf, alsof het een fysieke koepel of een glazen dak is. Terwijl het alleen maar om perceptie gaat.”

“Ik gebruik licht als een fysieke aanwezigheid in de ruimte. Het krijgt de kwaliteit van een vlak, maar er zit ook een volume achter. Het peilt de blik. Je voelt als het ware met je ogen. Dat werkt het best bij een lage lichtintensiteit. Dan zien we het beste. Onze ogen zijn eigenlijk niet ingesteld op fel licht. Pas in de schemer openen onze pupillen zich en gaan we echt zien. Het effect van het koepelen van de hemel ervaar je daardoor het sterkst bij een maanloze sterrennacht.”

Stroom Dat we in Kijkduin die unieke ervaring kunnen hebben van de hemel die zich bolt, is voor een belangrijk deel ook te danken aan Lily van Ginneken van het Haagse kunstcentrum Stroom. Zij kent Turrell al vanaf zijn expositie in het Stedelijk en nodigde hem vier jaar geleden uit voor het maken van een kunstwerk in de duinen. Haar vasthoudendheid in de afgelopen jaren maakte de realisatie uiteindelijk mogelijk.

Bij Stroom toont Turrell ter gelegenheid van de opening van de Kijkduinse krater twee lichtwerken. Opnieuw staat het grijze licht centraal. “Ik maak grijs licht uit ultraviolet, infrarood en groen. En met lampen van Philips! Zij zeggen dat grijs licht niet bestaat, maar ik bewijs hiermee hun ongelijk. En kijk maar eens naar buiten. Allemaal schitterende tinten grijs licht!”

Deel dit artikel