Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is ook het humanisme aan de goden overgeleverd?

Home

Ilse Vooren

’God bestaat waarschijnlijk niet’ kopt een bord langs snelweg A4 vanaf vandaag. De actie is een initiatief van een humanist die elke vorm van geloof verwerpt. Toch wordt daar binnen het humanisme verschillend over gedacht.

Evolutie of schepping? De discussie tussen atheïsten en gelovigen laait de laatste tijd hoog op. Om aan te tonen dat het scheppingsverhaal de waarheid bevat, verspreidden creationisten duizenden brievenbusfolders. Atheïsten laten nu een tegengeluid horen en startten een campagne. Resultaat: een metershoog reclamebord dat vandaag langs de A4 ter hoogte van Schiphol verrijst: ’Er is waarschijnlijk geen God. Durf zelf te denken. En geniet van dit leven!’

Ook binnen het georganiseerde humanisme in Nederland is er discussie en debat. Al jaren ligt bij het Humanistisch Verbond en de Universiteit voor Humanistiek (UvH) de vraag op tafel: in hoeverre kun je als humanist religieus zijn?

Religie en humanisme kunnen prima samengaan, zegt Joachim Duyndam, hoofddocent wijsbegeerte aan de UvH en redacteur van het boek ’Humanisme en religie’. „Humanisten kun je zien in een spectrum. Aan het ene uiterste bevinden zich de fervente atheïsten die religie onzinnig vinden en verwerpen. Daarnaast bestaat de groep agnostische humanisten. Zij zijn niet uit op het bestrijden van religie, maar richten zich op de kracht van de mens.”

Een ander gedeelte van het spectrum beslaat het zogenoemde inclusieve humanisme. Deze wordt gekenmerkt door een opvatting die volgens Duyndam de meest gangbare is aan de UvH: humanisme en religie staan in dialoog met elkaar. Als voorbeeld noemt hij het werk van collega Nasr Abu Zayd, bijzonder hoogleraar Humanisme en Islam. „Als moslim erkent Abu Zayd de Koran als het woord van God, maar het is altijd aan de mens om het verhaal te interpreteren. Meerdere duidingen zijn mogelijk en daarmee geeft Zayd een verweer tegen fundamentalisme en orthodoxie. Door te wijzen op de ruimte die er is voor interpretatie laat hij een humanistische tendens in de islam zien.”

Duyndam stelt dat humanisten best kunnen geloven in iets dat de mens overstijgt. Hij ziet de grenzen van het humanisme pas overschreden worden waar fundamentalisme begint. „Wanneer een hogere macht het gezag krijgt toegeschreven en de mens zich volledig onderworpen weet, ontbreekt de ruimte voor kritische dialoog. Op dat punt raakt het humanisme uit zicht. Maar als ik geloof in een hoger perspectief zie – als hoop dat het goed komt met de wereld, als inspiratie voor een klus die wij mensen gezamenlijk moeten klaren en waarvoor we zelf verantwoordelijk zijn – is dat prima humanistisch te noemen. In dat geval zit God namelijk niet achter de knoppen. Eerder nodigt hij ons uit om iets te doen. Hij inspireert, meer dan dat hij alles zelf bepaalt.”

Humanisme en God kunnen volgens Duyndam samengaan. Dat lijkt tegenstrijdig met de reclameboodschap van het Humanistisch Verbond: ’Zonder uw steun is het humanisme aan de goden overgeleverd’. Duyndam ziet het niet als een anti-religieuze boodschap. „In deze discussie is steeds de vraag wat we onder religie verstaan, er is niet één definitie voor. Ook bij voetbal komen mensen bijeen in een soort tempel en voeren ze rituelen uit. Sommigen zien dat als religie. In feite is het radicale atheïsme net zo goed een geloof.”

Het antwoord op de vraag of een humanist religieus kan zijn, heeft alles te maken met de duiding van die twee begrippen, beaamt Rein Zunderdorp, voorzitter van het Humanistisch Verbond. „Religie loopt uiteen van een strak omschreven geloofsovertuiging waarbij een heilig schrift maatgevend is, zoals de Bijbel of de Koran, tot aan een algemeen gevoel van transcendentie of verbondenheid, bijvoorbeeld met de natuur. Veel humanisten, ook die uit de geschiedenis, baseren zich op een niet-godsdienstige levensovertuiging. Dat zij uitgaan van de menselijke verantwoordelijkheid en geen beroep doen op openbaringen, gaat best samen met religiositeit.”

Binnen het Humanistisch Verbond bestaat een subgroep van mensen die zich religieus humanist noemen. Zij vormen het andere uiterste van het spectrum en staan lijnrecht tegenover radicale atheïsten. Zunderdorp: „Religieuze humanisten hebben dikwijls ideeën over de mens met een plek in de natuur of het heelal, vermengd met esthetische en ethische waarden. Ze geven hun eigen, gevoelsmatige invulling aan religiositeit. Het humanisme sluit dan ook aan bij wat tegenwoordig vlotjes het ’ietsisme’ genoemd wordt. Ik schrik er niet voor terug te benoemen dat alle mensen het vermogen hebben tot grote gedachten of fantasieën. In de poging om een bredere samenhang in het leven te ervaren, past ook een religieus verhaal.”

In de wetenschap dat het Humanistisch Verbond religie niet uitsluit, lijkt het opmerkelijk dat Zunderdorp en zijn organisatie zich achter de atheïsmecampagne scharen.

„De steunbetuiging aan de atheïstische reclametekst zie ik als een aardige bijdrage aan de dialoog”, verklaart de voorman, die zichzelf atheïstisch humanist noemt. „We hebben het initiatief niet zelf gestart, maar toen organisaties waarmee we sympathiseren de handschoen oppakten, wilde ik best aansluiten. Nu het publieke debat rondom creationisme en evolutieleer weer in volle gang is, willen we van ons laten horen.”

Discussie voeren via folders en strijdbare reclameteksten in de openbare ruimte; gaat daar niet juist een polariserende werking van uit? Inderdaad, erkent Zunderdorp. Hij ziet daar echter eerder voordelen dan nadelen in. „Polarisatie heeft vaak een negatieve bijklank, maar het kan ook verhelderend werken. Het lijkt me goed om het levensbeschouwelijke debat openbaar te maken, zoals nu gebeurt. Voor het Humanistisch Verbond is het zaak om zich duidelijk te positioneren. We zitten op de lijn van theoloog Kuitert, die stelt dat religie een risico vormt als de leden ervan hun ideeën dwingend aan anderen willen opleggen. Godsdienst bestrijden we niet. Maar wanneer groeperingen of bijvoorbeeld politieke partijen zich in hun opvattingen stellig op de Bijbel beroepen, laten we wel kritische geluiden horen.”

De initiatiefnemer van de atheïsmecampagne, filosoof Floris van den Berg, ziet in het humanisme juist geen ruimte voor religie. Als directeur van de seculier humanistische denktank ’Center for Inquiry’ pleit hij vurig voor het verlichtingsdenken. „Het Verlichtingshumanisme gaat uit van wetenschappelijk naturalisme, met als centrale elementen de ratio, het individu, atheïsme en liberalisme. Als je wilt weten hoe de wereld in elkaar zit, is de wetenschap de beste methode. Daar past geen God of spiritualiteit in. Religieuze humanisten geloven in zaken die niet te bewijzen zijn, ze hebben er geen goede argumenten voor.”

Het verschil in wereldbeeld zit volgens Van den Berg de samenwerking niet in de weg. „Even goede vrienden, we kunnen elkaar vinden op moreel vlak. Naar buiten toe komen we gezamenlijk op voor homo-emancipatie, gelijke rechten voor vrouwen, vrijheid van meningsuiting, zaken die moeilijk liggen in strenge godsdiensten. Maar waar religieuze humanisten open staan voor geloof, spiritualiteit en meer, houden wij de deur gesloten.”

De filosoof, die binnenkort zijn boek ’Hoe komen we van religie af’ publiceert, merkt op: „Wat mij betreft verdwijnen boeken als de Bijbel en de Koran naar de archieven. Je moet andere mensen niet lastigvallen met wat je gelooft.”

Op de uitspraak dat het atheïsme ook een geloof te noemen is, reageert de vrijdenker gepikeerd. „Een krankzinnige gedachte. Geloven betekent iets voor waar aannemen waar geen goed bewijs voor is. Het is in strijd met de wetenschap. Ik ga uit van een breed atheïsme. Geloven doe ik niet in de christelijke God, maar ook niet in kabouters, ufo’s, paranormale verschijnselen en alle andere dingen die niet aantoonbaar zijn.” En geloven in bijvoorbeeld een relatie? „Ja, je kunt geloven, in de zin van vertrouwen hebben, in de goede relatie met je vriend of vriendin, maar daar heb je dan argumenten voor.”

Ook al gaan atheïstisch georiënteerde humanisten uit van de rationaliteit en zien zij religie als onverenigbaar, van vele anderen mag het humanisme best iets méér aan de goden overgeleverd zijn.

Brecht Molenaar, geestelijk verzorger in het Rotterdamse Maasstad Ziekenhuis: „Ik beschouw mezelf als humanistisch, maar ook als religieus. Het leven vind ik een wonderlijk mysterie. Uiteindelijk hebben we het niet zelf in de hand. Mijn religieuze besef is te omschrijven als ontzag voor dat mysterie. Het doet een appèl op mij om zorg te dragen voor het leven dat zich in ieder persoon voordoet. Die houding, waarin het streven naar menselijke waardigheid centraal staat, maakt het in mijn ogen humanistisch. Hoe je je daartoe laat inspireren, vanuit welke bron je geraakt wordt of welke taal je aanspreekt, maakt mij minder uit. Veel godsdiensten en levensovertuigingen zijn gericht op universele waarden die ik humanistisch zou noemen. Bijvoorbeeld barmhartigheid of compassie.”

Over de boodschap langs de A4 dat God waarschijnlijk niet bestaat, is de geestelijk verzorger niet erg te spreken. „Waarom moeten ze dat zo nodig breeduit neerzetten? Het heeft iets van bekeren. Inhoudelijk wekt het bord de suggestie dat het al dan niet bestaan van God een wetenschappelijk te benaderen gegeven is. Veel gelovigen zullen ontkennen dat het om dergelijke kennis draait. Bovendien neemt de tekst afstand van het beeld van God als een persoonlijk en almachtig opperwezen, een beeld waarbij veel religieuze mensen zich niet thuis zullen voelen. En ook al heeft iemand wél zo’n godsbeeld, dat kan goed samengaan met zelf denken en genieten. Wat mij betreft ontbreekt de nuance. Als actie vind ik het niet erg humanistisch. Ga zo nodig in dialoog met elkaar, maar niet vanuit vooroordelen en door middel van reclameborden.”

Hoe dan wel dialoog te voeren? Molenaar: „We zitten in een tijd waarin veel levensvisies naast elkaar bestaan. Aan ons de uitdaging om daar goed mee om te gaan. Het lijkt me niet zinvol om in kampen te denken, ik zou juist zoeken naar welke zaken ons kunnen binden. In mijn ogen is het belangrijk te focussen op het universele aan het mens-zijn.”

Lees verder na de advertentie
(Trouw)
(Trouw)
(Trouw)
(Trouw)
De boerderij van Joop van Ooijen in Giessenlanden. De gemeente wil dat hij de tekst 'Jezus redt' van zijn dak verwijdert. (JÿRGEN CARIS, TROUW)
Een advertentie op bussen in Londen verkondigt dat God bestaat. Het is een reactie op een eerdere campagne van atheïsten die, ook op bussen, het tegendeel verkondigden. ( FOTO ANDY RAIN, EPA) © EPA

Deel dit artikel