Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is het Hof er alleen voor Afrika?

Home

SEADA NOURHUSSEN

Alle zaken op de rol van het Internationaal Strafhof hebben betrekking op Afrika. Is dat het Hof te verwijten? De Keniaan Makau Mutua en de Ethiopiër Solomon Dersso verschillen van mening.

Is het internationaal Strafhof in Den Haag (ICC) 'neo-koloniaal'? Het Hof vervolgt personen die verdacht worden van oorlogsmisdaden. Maar doordat alle zaken zich op Afrika richten gedraagt het Strafhof zich in de ogen van Afrikaanse leiders imperialistisch en gaat het selectief om met het internationaal recht.

Afgelopen weekend werd in Den Haag gedebatteerd over de verzuurde relatie tussen het ICC en de Afrikaanse lidstaten. Afrikaanse rechtsgeleerden, politicologen, historici en journalisten uit alle windstreken waren aanwezig op de de conferentie 'Afrikanen en Haags recht' van de associatie van Afrikaanse studies, de Haagse Hogeschool en de School van Mensenrechtenonderzoek.

Een van de hoofdsprekers was de invloedrijke Keniaanse hoogleraar recht Makau Mutua (56). Deze decaan van de rechtsfaculteit van Buffalo Law School in New York, is een voorstander van het ICC.

Ronduit kritisch is de Ethiopiër Solomon Dersso, onderzoeker bij het internationale Institute for Security Studies, en Afrika-analist voor onder meer de zender Al Jazeera.

Een debat over Strafhof en Afrika, Mutua versus Dersso, in vijf vragen.

Lees verder na de advertentie

1 Wat is het grootste bezwaar van Afrikaanse critici tegen het ICC?

Solomon Dersso: "De focus op Afrika bestendigt de karikatuur van Afrika en Afrikanen als belichaming van wreedheid, barbaarsheid en chaos. Alsof er iets typisch Afrikaans is aan misdaden tegen de menselijkheid.

"Maar de frustratie draait ook om de machtsstructuren in de wereld. De Verenigde Staten zijn geen ICC-lidstaat, dus zullen Amerikaanse leiders nooit voor oorlogsmisdaden in Irak kunnen worden aangeklaagd. De Britten zijn wel lidstaat, desondanks blijft hun rol in Irak hangen op een verkennend onderzoek. Daarbij kunnen permanente leden van de VN-Veiligheidsraad onderzoeken naar oorlogsmisdaden door bondgenoten blokkeren, zoals nu is gebeurd door Rusland en China inzake de oorlog in Syrië.

"Waarom zijn oorlogsmisdaden in Afghanistan en Sri Lanka geen prioriteit? Als deze selectieve werkwijze van het ICC bespreekbaar zou zijn bij het Strafhof, zou dat leiden tot meer medewerking in plaats van verzet vanuit de Afrikaanse Unie."

Makau Mutua: "Het hof zou racistisch zijn omdat het alleen zaken in Afrika behandelt. Maar dat is hypocriet. Want de meeste zaken zijn door die Afrikaanse landen zelf naar het Hof verwezen.

"Dat geldt ook voor de processen tegen de Keniaanse president Kenyatta en vicepresident Ruto. Juist deze twee leiders, die vorig jaar werden verkozen terwijl ze aangeklaagd waren voor het organiseren van het verkiezingsgeweld van 2007 en 2008, zijn de motor achter het huidige anti-ICC sentiment onder Afrikaanse leiders. Terwijl juist Afrikanen destijds massaal steun gaven aan het verdrag van Rome, dat de basis legde voor de oprichting van het Hof. Het lijkt erop dat Afrikaanse leiders zich in de rug gestoken voelen nu zij zelf aan de beurt zijn.

"De ICC-aanklagers zouden er absoluut goed aan doen ook oorlogsmisdaden elders in de wereld aan te pakken. Maar wat heeft het één met het ander te maken? Afrika is inderdaad een makkelijk doelwit vanwege de zwakte van de staten, maar het is wel ook een gerechtvaardigd doelwit."

2 Maakt het uit dat het Strafhof gezeteld is in een westerse stad?

Dersso: "Vanwege de historische last van slavernij en kolonisatie zijn er natuurlijk veel gevoeligheden rond een Hof in het Westen dat bepaalt wat rechtvaardigheid is in Afrika. Ook voor de slachtoffers en hun noden zou de nabijheid van zo'n Hof veel meer betekenen. Nu is het ver weg en onbekend."

Mutua: "Het Rwanda-tribunaal zetelt in de Tanzaniaanse hoofdstad Arusha. En daar is evengoed veel protest tegen. Het ICC is een noodzakelijk kwaad. In geen enkel Afrikaans land is een politiek leider op eigen bodem vervolgd, als het geen politieke vendetta betrof. Mijn mensenrechtenorganisatie in Kenia heeft geprobeerd Kenyatta's kandidatuur voor het presidentschap te blokkeren. In de grondwet staat dat je niet mee kunt dingen als er een aanklacht boven je hoofd hangt. De rechter heeft ons geen gelijk gegeven. Als de complete staatsmachine in de handen is van een paar mensen, kan er geen recht gedaan worden."

3 Gaat het ICC handig te werk in de Afrikaanse zaken?

Dersso: "Vaak niet. Het ICC lijkt er zelfs voor te hebben gezorgd dat Kenyatta en Ruto in Kenia vorig jaar de verkiezingen wonnen. Ze waren eerder rivalen, maar vanwege de aanklachten tegen hen beiden besloten ze een coalitie te vormen. Ze werden vervolgens president en vicepresident, en gebruiken die positie nu om onder de zaak uit te komen, of in ieder geval niet altijd bij de zittingen aanwezig te zijn. Dat verzoek werd eerst toegewezen en in beroep weer teruggedraaid. Dat heeft voor heel veel wrevel gezorgd in de Afrikaanse Unie, die vervolgens eiste dat de zaken zouden worden terugverwezen naar Kenia. De vrees is dat Kenyatta en Ruto met die steun hun medewerking zullen opzeggen. In Ivoorkust lijkt het ICC-proces zelfs onderdeel te zijn geworden van de politiek; alleen de verguisde ex-president Gbagbo en een ex-minister zitten vast in Den Haag. Terwijl er talloze bewijzen zijn van misdaden tegen de menselijkheid door troepen van huidig president Ouattara tijdens de verkiezingen van 2011. De Oegandese zaak is alleen gericht op wreedheden begaan door de LRA en niet het overheidsleger. Ook hier lijkt het ICC door de machthebbers te worden gebruikt tegen de opponent. Het Hof moet realiseren dat het niet losstaat van de politieke realiteit."

Mutua: "We hoeven alleen maar te kijken naar het aantal veroordelingen: twee in elf jaar. Een zeer armoedig resultaat. Ik wijt het deels aan een gebrek aan moed. De Kenyatta-zaak is daar een goed voorbeeld van. De Afrikaanse lidstaten, een hele grote groep, dreigden weg te lopen als de gekozen leiders Kenyatta en Ruto geen toestemming zouden krijgen weg te blijven van een deel van hun proces, vanwege hun verantwoordelijkheden in Kenia. De rechters gaven toe uit angst veel steun te verliezen. Maar het was bluf van de Afrikanen; uit het ICC stappen is een langdurig proces.

"Nu het ICC haar zwakte heeft getoond, zullen de Afrikaanse lidstaten daar gebruik van kunnen maken. De zaak Kenyatta & Ruto is, ook omdat het leiders betreft die gekozen zijn terwijl ze aangeklaagd waren, de ultieme test voor het bestaansrecht van het ICC. Er is al zoveel misgegaan; getuigen die uit angst afhaakten en dus niet voldoende beschermd konden worden, getuigen die bleken te zijn omgekocht. Ook zijn drie van de aanvankelijk zes hoofdverdachten vrijgesproken. Als Ruto noch Kenyatta veroordeeld wordt, kan dat het einde van het Hof betekenen."

4 Wat is belangrijker in de Afrikaanse landen waar het ICC zich op richt: recht of vrede?

Dersso: "Waarom zouden getroffen gemeenschappen in Afrika een keus moeten maken tussen recht en vrede? Zonder recht is er geen duurzame vrede. De vraag is wel: hoe kan recht worden nagestreefd zonder dat de vrede in gevaar wordt gebracht? Moet vervolging van bepaalde individuen door het ICC altijd voorrang hebben, ongeacht andere, bestaande processen die nodig zijn voor een gemeenschap die slachtoffer is van wreedheden?

"Neem de timing in de Darfur-zaak: terwijl er vredesprocessen gaande waren, besloot ICC-aanklager Ocampo in 2008 een arrestatiebevel uit te vaardigen tegen zittend staatshoofd van Soedan Basjir wegens oorlogsmisdaden in de regio Darfur. Een arrestatiebevel voor iemand waar de vrede van afhangt. Zoiets dwarsboomt een mogelijke oplossing en kan de bestaande situatie verergeren. Het ene doel of ideaal mag andere noodzakelijke doelen niet vertrappen."

Mutua: "In veel Afrikaanse landen zijn recht en vrede irrelevante concepten. Behalve Ghana, Tanzania, Senegal en Zuid-Afrika verkeren de meeste post-koloniale Afrikaanse staten in een identiteitscrisis. De elites hebben gefaald in het creëren van naties. Daarmee bedoel ik een diepgewortelde psyche dat er gedeelde belangen zijn die de basis vormen voor de onomkeerbaarheid van een staat. Zoals bijvoorbeeld de Verenigde Staten na de burgeroorlog of Zuid-Afrika na de apartheid. Dat zijn beslissende momenten waarop je als land een richting moet bepalen. Veel Afrikaanse landen zijn nog niet op dat punt van onomkeerbaarheid. Dat komt omdat er meer nadruk ligt op de etnische identiteit dan op de nationale identiteit. En als het pad naar de macht ook nog via etniciteit loopt, is dat het enige dat telt. De machthebbers zetten etniciteit, via geweld, in om aan de macht te blijven. In zo'n situatie tellen recht en vrede niet."

5 Wat betekent het ICC voor Afrikanen die slachtoffer zijn van oorlogsmisdaden?

Dersso: "In sommige landen is er geen andere mogelijkheid tot het bestraffen van de machtigen dan de gang naar het ICC. En vervolging van zulke figuren is belangrijk, maar is het genoeg? Is het straffen van enkele verantwoordelijke individuen genoeg, als het massale wreedheden betreft waar velen bij betrokken waren? Er bestaat een straffeloosheidskloof; wat betekent het als wel je president, maar niet je buurman wordt vervolgd?

"Uit onderzoek door een speciale commissie van de Afrikaanse Unie bleek dat de meest dringende wens van de mensen in Darfur een einde aan het geweld en het lijden was, niet de vervolging van hun president. De geïsoleerde aanpak van het ICC is maar een fractie van wat gerechtigheid vereist."

Mutua: "Dat Afrikaanse leiders tegen het ICC zijn, wil niet zeggen dat de gemiddelde Afrikaan dat ook is. De Soedanese president Basjir lijkt zich ondanks zijn arrestatiebevel vrij te kunnen bewegen op het continent, maar dat is niet zo. Toen hij door de Nigeriaanse president werd ontvangen, hebben NGO's massaal zijn arrestatie geëist. Het schijnt dat Bashir de soep waar hij aan was begonnen heeft laten staan en als een speer terug naar Khartoem is gevlogen.

"De gemiddelde Afrikaan snapt dat straffeloosheid meer straffeloosheid voortbrengt. Kenyatta is niet zomaar een president, hij is een instituut en, als zoon van Kenia's ex-president, een product van straffeloosheid. We moeten van deze mensen af om anderen een kans te geven."

De grote zaken

Het Internationaal Strafhof (international Criminal Court) is een permanent hof in Den Haag dat sinds 2002 personen vervolgt die verdacht worden van genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. 122 landen, waaronder 34 Afrikaanse landen, zijn verdragsstaat van het Hof. Onder andere Rusland, Iran en Zimbabwe hebben het oprichtingsstatuut wel ondertekend maar (nog) niet geratificeerd. De VS, Israël en Soedan hebben hun handtekening onder het statuut herroepen en erkennen de uit het statuut voortvloeiende verplichtingen niet meer.

Momenteel lopen er bij het Hof zeven zaken, allen tegen Afrikanen. De belangrijksten van hen zijn:

2005 Oeganda: leider van terreurorganisatie Verzetsleger van de Heer (LRA) Joseph Kony wordt nog steeds gezocht voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in Noord-Oeganda.

2008 Centraal-Afrikaanse Republiek: de Congolese ex-vicepresident Jean-Pierre Bemba wordt opgepakt wegens oorlogsmisdaden, zoals massaverkrachtingen.

2009 Soedan: president Omar al-Basjir wordt gezocht wegens genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in Darfur.

2010 Kenia: president Uhuru Kenyatta en vice-president Ruto worden verdacht van moord, deportatie, vervolging, marteling en verkrachting. De zaak Ruto is vorig jaar al begonnen, Kenyatta moet nog.

2011 Libië: zoon van wijlen leider Moammar Kadafi Saif-al-Islam wordt gezocht wegens aanvallen op burgers in hun huizen, werving van huurlingen en aanslagen op betogers. Libië wil hem zelf berechten.

2011 en 2012 Ivoorkust: ex-president Laurent Gbagbo is opgepakt wegens moord, verkrachting, en andere inhumane daden. Zijn vrouw Simone zit in eigen land vast.

2012 en 2014 Congo: militieleider Thomas Lubanga is schuldig bevonden aan het werven en inzetten van kindsoldaten. Lubanga was de eerste veroordeelde na tien jaar ICC. Vorige week werd het tweede vonnis in de geschiedenis van het ICC uitgesproken, tegen militieleider Germain Katanga. Hij kreeg twaalf jaar voor oorlogsmisdaden.

Deel dit artikel